Người con út cùng vợ hàng ngày lo hương khói cho mẹ trong ngôi nhà “Di tích lịch sử - ngôi nhà mẹ Đồng”

Một ngày đầu năm 2010, chúng tôi ngược Quốc lộ 12A về làng Trung Thôn, để tìm hiểu về cuộc đời người mẹ của tướng Đồng Sỹ Nguyên. Bà là Đặng Thị Cấp (sinh năm 1882).

Năm 21 tuổi, bà kết bạn đời với ông Nguyễn Hữu Khoán, là cháu nội của một thủ lĩnh trong lực lượng nghĩa quân Lê Trực, sinh được bảy người con (năm trai, hai gái). Năm 49 tuổi, chồng mất đột ngột, để lại bà một nách bảy người con.

Cụ Nguyễn Thanh (97 tuổi), là con đầu của bà, nhớ lại: “Sau lúc bố tôi mất, nhà tám miệng ăn, chỉ dựa vào bốn sào ruộng, một mình mẹ phải bươn chải thức khuya dậy sớm nuôi tằm, dệt vải, mua thóc giã gạo đi bán và chăn nuôi lợn để lo cho năm người con trai học hết tiểu học”.

Cụ Nguyễn Thanh (bên phải) và ông Nguyễn Hữu Ảnh (người con út) bên tấm bia “Di tích lịch sử cách mạng” cạnh ngôi nhà của mẹ

Tuy hoàn cảnh cơ cực, nhưng do ảnh hưởng tinh thần yêu nước của ông ngoại và thơ ca Phan Bội Châu, của nghĩa quân Lê Trực, trong lòng bà trỗi dậy lòng yêu nước. Chính vì vậy, từ năm 1937 - 1945, bà là cơ sở tin cậy của phong trào cách mạng ở địa phương. Nhà bà là nơi đùm bọc nhiều cán bộ hoạt động bí mật, có cả cán bộ của xứ ủy, tỉnh và huyện. Chính nơi đây là nơi in ấn, cất giấu tài liệu mật của Đảng, là nơi hội họp bí mật của Chi bộ phủ ủy lâm thời, là nơi cất giấu vũ khí chuẩn bị tổng khởi nghĩa.

Trong khoảng thời gian trên, cả năm người con của bà được kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương.

Cách mạng tháng Tám thành công, kháng chiến toàn quốc bùng nổ, bà hăng hái tham gia công tác phụ nữ, công tác hội mẹ chiến sĩ, vận động năm con trai và một con dâu tham gia vệ quốc. Khi quê hương bị giặc chiếm đóng, theo chủ trương của tỉnh bà vận động bà con tiêu thổ kháng chiến, tản cư người già, trẻ con đến vùng tự do.

Năm 1950, tuy quê nhà còn bị địch chiếm, nhưng vì muốn trực tiếp phục vụ chiến đấu, bà hồi cư vận động bà con quyên góp thóc gạo, tiếp tế cho du kích đánh giặc. Sau khi miền Bắc được giải phóng, bà được Đảng, Nhà nước tặng thưởng Huân chương kháng chiến và bằng “có công với nước”.

Từ năm 1960 đến 1975, bà tiếp tục hoạt động và tham gia Ban chấp hành Mật trận Tổ quốc huyện và tỉnh cho đến khi nghỉ hưu.
Cụ Thanh nhớ rõ một lần mẹ mình bị chết hụt: Năm 1974, mẹ ốm nặng, vài tuần không ăn uống gì, con cháu đã chuẩn bị mọi việc cho lễ tang, rất nhiều cơ quan, đoàn thể khắp cả nước cử đại biểu mang vòng hoa vào viếng. Bất ngờ, mẹ tỉnh dậy và hỏi “làm gì mà nhiều hoa thế?”. Thấy vậy con cháu ai cũng vui sướng vì mẹ đã “sống lại”. Kể từ đó, sức khỏe mẹ ổn định và khỏe hẳn lên.

Năm 1975, trong lễ mừng đại thắng mùa xuân, giải phóng và thống nhất đất nước, bà vinh dự được Chính phủ mời ra Hà Nội dự lễ.
Ngày 22-4-1982, sinh nhật lần thứ 100 cũng là ngày bà đi vào giấc ngủ ngàn thu. Bà có sáu người con, trên 50 cháu, chắt gia nhập Quân đội nhân dân Việt Nam qua các thời kỳ. Tính đến nay bà đã có hai người con và một người cháu là cấp tướng trong quân đội nhân dân Việt Nam.

Ngoài ra, con cháu của bà có gần 100 người là đảng viên Đảng Cộng sản Việt Nam, hai người là Quân khu ủy viên, ba thường vụ Tỉnh ủy (hoặc tương đương), trên 100 cháu, chắt là cán bộ cấp cao và công nhân viên chức nhà nước.

Những cống hiến của bà trong hai cuộc kháng chiến đã được Đảng, Nhà nước tặng thưởng nhiều huân chương, tặng “Bảng vàng danh dự” và “Gia đình có công với nước”. Năm 2005, ngôi nhà của bà đã được Đảng, Nhà nước công nhận và dựng bia “Di tích cách mạng”.

Nguyễn Xuân Hưng