Trong số hồ chứa ở Quảng Bình, có 25 hồ chứa nước có dung tích từ một triệu m3 trở lên được đầu tư xây dựng kiên cố, bảo đảm an toàn, số còn lại chủ yếu xây dựng thủ công, đập đất nên nguy cơ sạt lở, vỡ đập là rất lớn.

Trước năm 1975, trên địa bàn Quảng Bình chủ yếu là xây dựng các hồ chứa nhỏ, khảo sát địa hình sơ sài, chỉ đo vẽ trắc dọc ngang tuyến đập. Ðập có quy mô nhỏ và thấp, được thi công thủ công bằng cách đắp đất tại chỗ, gia cố bảo vệ mái đập bằng cỏ. Thời kỳ sau năm 1975, được sự quan tâm của Nhà nước, Quảng Bình đầu tư xây dựng nhiều hồ chứa có quy mô vừa. Hầu hết các công trình như Vực Tròn, Tiên Lang, Phú Vinh được xây dựng bằng nguồn ngân sách của Nhà nước. Trong những năm từ 1977 đến 1990, với phương châm ’Nhà nước và nhân dân cùng làm’, một loạt các hồ chứa dung tích hơn một triệu m3 trở lên như Tiền Phong, Vực Sanh, Ðồng Sơn, Vực Nồi... được xây dựng. Các hồ chứa được xây dựng đều khắp nơi đã tạo nguồn nước sinh hoạt cho nhân dân và chuyển đổi nhiều diện tích lúa vụ 10 sang làm vụ 8, góp phần nâng cao năng suất, sản lượng lúa vụ hè thu toàn tỉnh. Mặt khác, sự ra đời của các hồ chứa có dung tích lớn như An Mã, Rào Ðá, Vực Nồi, Vực Tròn... đã làm giảm lũ cho vùng hạ du, giảm tổn thất do thiên tai gây ra.

Hiện nay, sau một thời gian dài sử dụng và dưới tác động của các yếu tố tự nhiên, các hồ chứa đã bị xuống cấp, hư hỏng. Một số công trình do địa phương quản lý không chỉ hư hỏng nặng mà còn thiếu vật tư dự trữ và phương án ứng cứu cho nên nguy cơ xảy ra sự cố rất cao.

Ðối với 15 công trình do Công ty TNHH một thành viên quản lý, khai thác công trình thủy lợi Quảng Bình vận hành, có những công trình mới xây dựng, có công trình đã hơn 20 năm, riêng hồ Cẩm Ly đã hơn 40 năm. Các công trình mới xây dựng sau này như Phú Vinh, An Mã, Phú Hòa, Rào Ðá có chất lượng tốt, tràn sự cố hoạt động hiệu quả, có đường vào đầu mối công trình thuận lợi. Ðập chính có độ an toàn cao. Tuy vậy, khi lũ vượt tần suất, tràn sự cố làm việc sẽ ảnh hưởng đến đường Hồ Chí Minh.

Ngược lại, các hồ chứa do xã, HTX quản lý có nguy cơ xảy ra sự cố rất cao. Những hư hỏng chính là đập đất bị lún, mái đập thượng lưu chưa được lát đá bảo vệ hoặc lát đá không đúng quy cách, tràn xả lũ là tràn đất bị xói lở mạnh. Cống lấy nước được lắp ghép từ các cống buy dài một mét, vữa tại các đầu nối bị bong tróc, gây sụt đất mái đập. Các hồ Khe Tắt, Ðồng Suôn, Khe Nước, Cồn Roọng ở huyện Bố Trạch đều có hiện tượng này. Mặt khác, đường vào đầu mối các hồ nhỏ này không có hoặc chỉ dành cho các phương tiện thô sơ, các xe máy chuyên dụng không vào được mỗi khi có sự cố.

Qua hai trận lũ trong tháng 10 vừa qua nhiều hồ đập ở tỉnh Quảng Bình, không chỉ xuống cấp mà các hồ chứa dung tích nhỏ chỉ có tràn chính, không thiết kế xây dựng tràn sự cố nên không bảo vệ được đập chính khi nước dâng qua đỉnh đập. Hồ chứa Trung Thuần ở huyện Quảng Trạch là một thí dụ. Hồ được xây dựng hơn 30 năm, cách đây ba năm được đầu tư tu bổ, nhưng do thiết kế không có tràn sự cố nên trong hai trận lũ vừa qua, nước hồ dâng rất cao (trận lũ đầu nước dâng cách đỉnh đập 40 cm, trận sau 80 cm), nếu mưa thêm 200 mm nữa thì nước có thể tràn qua đỉnh đập, rất có thể xảy ra nguy cơ vỡ đập.

Còn hồ Khe Tắt ở xã Liên Trạch, huyện Bố Trạch có dung tích gần một triệu m3 bị vỡ. Rất may không gây thiệt hại về người. Ðiều đáng nói là trước đó, ngành nông nghiệp và phát triển nông thôn và Ban Chỉ huy phòng, chống lụt bão tỉnh đã có văn bản chỉ đạo xã Liên Trạch gia cố đập này nhưng chưa kịp làm thì sự cố đã xảy ra.

Ðược biết, hằng năm UBND tỉnh, Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Quảng Bình nhận được hàng chục văn bản của các xã đề nghị hỗ trợ kinh phí để nâng cấp hồ chứa, đập dâng, nhưng mỗi năm kinh phí dành để sửa chữa các hồ chứa trước mùa mưa bão ở tỉnh Quảng Bình khoảng hai đến ba tỷ đồng, chỉ như ’muối bỏ biển’ do đó thường chỉ ưu tiên cho các công trình lớn, mức độ mất an toàn cao.

Mặt khác, đối với các công trình thủy lợi do UBND xã và HTX quản lý không có vật tư dự trữ để ứng cứu khi có sự cố. Phương châm phòng, chống lụt bão được quán triệt là ’bốn tại chỗ’ nhưng ở cơ sở cái gì cũng thiếu: rọ thép không, đá cũng không và ngay cả khi có vật tư cũng không biết huy động ai để hộ đê. Không riêng gì các công trình nhỏ xã quản lý mà ngay cả một số hồ chứa dung tích lớn mà Công ty TNHH một thành viên quản lý, khai thác công trình thủy lợi Quảng Bình quản lý cũng thiếu vật tư dự trữ.

Theo Giám đốc Công ty TNHH một thành viên quản lý, khai thác công trình thủy lợi Quảng Bình Nguyễn Viết Xuân thì việc đầu tư nâng cấp hệ thống đập, hồ chứa trên địa bàn cần kinh phí khá lớn, nhất là với các đập đất do địa phương quản lý. Việc bảo đảm an toàn hồ đập không chỉ đơn thuần là bảo vệ một công trình phục vụ sản xuất nông nghiệp mà còn bảo vệ tính mạng người dân ở vùng hạ du. Do vậy, việc bảo vệ các hồ chứa ở Quảng Bình cần được bắt đầu từ những việc làm cụ thể là chuẩn bị đủ vật tư, người và phương tiện.

Người sưu tầm: Đ.Chiến

(Ghi chú: Tin bài trên được sưu tầm và đăng tin trên trang web nội bộ VP UBND tỉnh nhằm mục đích phục vụ thông tin nội bộ cơ quan)