Dù không còn những định chế khắt khe như xưa, nhưng người Chứt vẫn tuân thủ luật tục “giỗ sống” một cách nghiêm túc như gìn giữ đạo hiếu vốn quí bao đời nay của đồng bào mình.

Bữa cơm hiếu nghĩa

Ông Đinh Thanh Bình, chủ tịch xã Trọng Hóa, nói: “Đã thành lệ, là người Chứt thì dù người giàu hay người nghèo, mỗi dịp cuối năm đều phải tự tay làm một bữa cơm bưng đến nhà bố mẹ để tỏ lòng hiếu thảo với bậc sinh thành. Dù ông bà, cha mẹ không đòi hỏi, nhưng bổn phận con cái khi đã có cửa nhà riêng, đã làm chủ được cuộc sống thì không thể bỏ qua lệ này. Nếu năm hết tết đến mà không lo nổi bữa cơm tươm tất theo tục “giỗ sống” thì cả làng sẽ chê cười, năm mới lộc tài sẽ chẳng ghé nhà. Vì thế người Chứt chúng tôi chẳng ai nỡ ngồi nhìn láng giềng xung quanh bưng cơm cho cha mẹ ông bà họ mà cha mẹ mình thì không có. Đó không chỉ là luật tục mà còn là đạo hiếu nghĩa ở đời”.

Nói về tục “giỗ sống”, cụ Đinh Văn Toàn, một bậc cao niên người Chứt ở Quy Đạt, giải thích: “Bất kể nam hay nữ, khi đã có gia đình phải tuân thủ luật tục này một cách tự giác. Gần đến cuối năm, anh em sẽ họp lại ở nhà con trai trưởng để bàn chuyện bưng cơm cho cha mẹ, ông bà. Mọi người sẽ bàn để các món ăn và ngày bưng cơm không trùng nhau, tổ chức làm sao để cha mẹ được vui lòng.

Mâm cơm không nhất thiết phải cầu kỳ, nhưng thường là những món mà ông bà, cha mẹ yêu thích hằng ngày. Khi mâm cơm được dâng lên, con cháu lần lượt sẽ nói với ông bà cha mẹ những lời sám hối nếu như trong năm qua mình phạm phải điều gì làm bậc sinh thành buồn lòng. Rồi cả nhà cùng dùng chung bữa cơm thân mật để cầu mong năm mới gia đình đầm ấm, nương rẫy tốt tươi”.

Không biết bữa cơm hiếu nghĩa có từ bao giờ. Theo cụ Đinh Phấn, ngày xưa ở vùng rừng núi Minh Hóa dân cư thưa thớt, nghèo nàn. Có một người lên rừng đặt bẫy đơm thú được con lợn lòi to. Anh đem về chọn những miếng thịt ngon nhất dâng mẹ già ăn với cơm thổi từ lúa rẫy mới.

Năm sau vào gần dịp Tết Nguyên đán, nhớ lại bữa cơm đầm ấm năm qua, mẹ già bệnh nặng buột miệng thở dài: “Giá mà được ăn một bữa ngon như dạo năm trước thì có nhắm mắt cũng thỏa lòng!”. Vợ anh nghe được đem chuyện kể lại cho chồng. Hai vợ chồng anh thương mẹ, bèn lấy thóc giống còn lại đem giã gạo thổi cơm. Anh chồng đi câu cá ngoài suối xa, còn con gà rừng cuối cùng đang đẻ cũng thịt luôn nấu cho mẹ ăn. Lạ thay, mẹ anh dần dần khỏi bệnh và mạnh khỏe trở lại. Năm sau đó, cây lúa trên rẫy lại tốt tươi, mẹ anh lại vui vẻ bên đàn cháu! Dân làng nói nhờ có người con hiếu thảo như anh nên được trời đất phù hộ cho dân bản được mùa.

Nhà nhiều của không bằng có ông bà, cha mẹ sống lâu

“Kính lão đắc thọ” là điều đầu tiên trẻ em người Chứt được người lớn dạy bảo, khuyên răn  - Ảnh: Thế Anh

Trong căn nhà có bốn thế hệ sống chung, chị Đinh Thị Hương ở xã Hồng Hóa đang sàng lại mớ lúa để chuẩn bị lễ “giỗ sống” sắp tới. Chị kể: “Tui về làm dâu nhà này đã hơn mười năm nay, nhưng chưa khi mô dám hé miệng nặng nhẹ với ông bà, bố mẹ chồng nửa lời. Ông bà già rồi, nhiều khi cũng trái tính trái nết, nhưng đạo làm con mình cũng phải cố mà chiều chuộng, chăm sóc.

Đối với con gái người Chứt, khi làm dâu, điều đầu tiên được cha mẹ dặn dò khi qua nhà chồng là phải biết ăn ở hiếu nghĩa với ông bà, cha mẹ chồng, biết kính trọng những bậc bô lão trong làng. Nếu ai ăn ở không phải với người cao tuổi thì bị trời phạt, sẽ chẳng được sống lâu”.

 Anh Đinh Hoàng, chồng chị Hương, nhớ lại những năm khó khăn: “Có những năm đói đến củ mài cũng không có ăn, nhưng chưa bao giờ tôi để bố mẹ phải ăn củ mài, ăn cái bồi để thay cơm. Dù đói đến mấy chúng tôi cũng cố tìm chén cơm để ông bà, cha mẹ lót dạ. Hằng năm, cứ sau khi thu hoạch xong là vợ tôi lại ngồi sàng sảy, chọn ra những hạt lúa ngon nhất, mẩy nhất trong năm để làm cơm “giỗ sống”. Có lẽ nhờ vậy mà trời thương, cho ông bà cha mẹ được sống lâu với đàn cháu. Với người Chứt chúng tôi, nhà nhiều của không bằng có ông bà cha mẹ sống lâu. Đó là niềm hạnh phúc nhất của người Chứt”.

Có lẽ tục “giỗ sống” là một trong những luật tục hiếm hoi của đồng bào thiểu số trên dãy Trường Sơn vượt ra khỏi làng bản, sắc tộc, lan truyền một cách mạnh mẽ sang các nơi khác. Anh Nguyễn Văn Toàn, nhà ở thị trấn Quy Đạt, kể: “Tui là người Kinh ở miền xuôi lên đây lập nghiệp, thấy người Chứt có tục “giỗ sống” hay quá nên cũng học theo. Tuy không phải là người Chứt nhưng vào dịp cuối năm tui và vợ cũng làm cơm dâng cha mẹ hai bên. Không chỉ vui và đầm ấm mà còn là cách để vợ chồng tui dạy bảo con cái biết kính trên nhường dưới”.

Theo Tuổi trẻ Online (Thứ Hai, 03/12/2007, 01:07 (GMT+7))