Hát tuồng như là lẽ tự nhiên của người dân ở làng Khương Hà. Họ coi tuồng là sự thức dậy một phần quá khứ sâu xa của nền văn hóa làng đáng tự hào của cộng đồng nơi họ sống. Những năm chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ dù phải chạy càn, chạy máy bay nơi đâu thì người dân Khương Hà cũng cố cất cho được những cuốn vở ghi các tích tuồng như Vì nước vì dân, Trưng Trắc - Trưng Nhị, 15 năm quật khởi, Tô thắm sơn hà... vào chỗ tin cậy nhất trong hành trang trước khi rời làng.

Biết bao lần nhà cửa bị bom đạn thiêu cháy, nhưng những tích tuồng ấy của làng Khương Hà chưa bao giờ bị cháy. Và từ những tích tuồng ấy, đến nay ở làng Khương Hà vẫn diễn ra những đêm hát tuồng làng làm say mê lòng người và trở thành máu thịt trong cuộc sống của họ.

Tuồng làng nhưng trong lòng người dân Khương Hà, những diễn viên chân đất vừa lội từ mặt ruộng lên thẳng sân khấu ở lớp trước như kép Chỉ, Võ, Đoan rồi đào Thường, Nữ... hay lớp sau này như o Nữ, o Lý, cụ Lương đều là “sao”. Người Khương Hà đến nay vẫn chưa lý giải được vì sao tuồng bội lại “ăn” sâu thế trong máu thịt của họ, để ai cũng có thể là diễn viên, là đào kép ngon lành. Khó quên được hình ảnh ông Võ, ông Đoan trên sân khấu thật oai nghiêm với vai phó soái, tướng soái, nhưng sáng hôm sau hai ông vác cày lên vai, dắt trâu ra đồng thì chỉ còn lại là hai ông nông dân thật thà như đếm.

Hay cụ Lương tuổi đã bát tuần, chân đang đau cà nhắc vì giẫm gai trên ruộng lúa, nhưng khi áo mão lên người ra sân khấu là quên hết cả. Hay o Nữ mỗi lần đi tập hát tuồng phải bế thằng cu mới ba tháng tuổi theo. “Hỗ trợ” con dâu, bà mẹ chồng thường theo con để bế giúp thằng cu khi o Nữ vào vai. Xem tuồng làng mình diễn, người Khương Hà thấy rất thú vị vì khi o Nữ đóng vai mỹ nhân kế chuốc rượu cho tướng giặc say mèm, rồi vung gươm quyết trả thù nhà đền nợ nước thì ai cũng cười hả hê vì tướng giặc bị chém chết và biết tỏng đó là ông Đoan thường ngày... không biết uống rượu!

Tuồng bội Khương Hà cứ thế được người làng giữ gìn và biểu diễn cùng nhau trong các buổi lễ hội của làng. Làng, xã đều nghèo, diễn viên tự góp tiền túi mua sắm trang phục, đạo cụ hay nhặt nhạnh vật dụng rồi tự chế. Một chiếc cặp sách cũ chế ra mũ chánh tướng, vải áo màu tận dụng khâu thành yếm cô đào... Người làng giúp đội tuồng bằng cách làm thêm việc đồng áng cho họ có thời gian tập tành, thưởng tiền trong các buổi diễn để đội tuồng mua sắm thêm trang phục. Như mệ Như đã ngoài 70 tuổi, dù gia cảnh rất khó khăn nhưng vẫn đều đặn lúc năm ngàn, hôm mười ngàn đồng bớt từ gánh rau, nải chuối để góp vào đội tuồng làng mình.

Một cảnh trong vở Ông già cõng vợ đi xem hội do đội tuồng làng Khương Hà biểu diễn ngoài trời

Ông Nguyễn Khắc Thái, tiến sĩ sử học, không giấu được sự cảm phục: “Nghệ thuật sân khấu tuồng bội ở Khương Hà được người dân nơi đây lưu giữ gần như nguyên vẹn. Tôi từng chứng kiến cảnh một cô gái cõng cụ già bị liệt chân dò dẫm trong đêm đi xem hát tuồng, nét mặt cụ lộ rõ sự sung sướng làm tôi xúc động”. Người Khương Hà bây giờ phần lớn đều ít nhiều thuộc các tích tuồng cổ. Họ thường dạy nhau diễn hay bắt chước để diễn với nhau cho vui, nên hầu như ai cũng có thể làm diễn viên... đột xuất nếu trên sân khấu diễn viên chính bị sự cố. Đó cũng là điều làm tuồng bội ở Khương Hà có sức sống bền bỉ.

Hơn chục năm trở lại đây, tuồng Khương Hà được nhiều nơi biết đến thông qua các cuộc liên hoan văn nghệ quần chúng các cấp. Đội tuồng được các xã khác trong huyện mời đến diễn, rồi diễn cho khách tham quan ở Trung tâm văn hóa Phong Nha - Kẻ Bàng. Năm 2008, lần đầu tiên đội tuồng Khương Hà được Bộ VH-TT-DL mời tham gia đợt tập huấn 20 ngày chính quy về nghề hát tuồng tại Nhà hát tuồng trung ương, nhằm phục hồi làng hát tuồng có tiếng từ xa xưa này.

Đây cũng là làng duy nhất ở Quảng Bình hiện vẫn có đội tuồng làng biểu diễn phục vụ người dân địa phương, kinh phí hoạt động do người dân địa phương tự đóng góp. Hiện đội tuồng có 16 thành viên, gồm 13 diễn viên nghiệp dư và ba nhạc công. Các vở diễn mới của đội là Ông già cõng vợ đi xem hội, Hồ Nguyệt Cô hóa cáo, Đào Tam Xuân đệ cờ...

Lớp diễn viên tuồng mới của làng Khương Hà đã đảm đương được trọng trách giữ gìn nét truyền thống tuồng mà cha ông họ đã cất công lưu giữ. Ông Trần Văn Thái, bí thư Đảng ủy xã Hưng Trạch, thổ lộ: “Đó là cơ may để tuồng bội Khương Hà tiếp tục được gìn giữ và phát triển trong đời sống xã hội hiện nay, khi một số nét văn hóa của cha ông rất có giá trị đang dần bị lãng quên. Chúng tôi thật sự rất mừng khi tuồng bội của làng Khương Hà vẫn được mọi người xem và yêu thích”.

LAM GIANG