NHỮNG CON ĐƯỜNG ĐÃ ĐI VÀO LỊCH SỬ DÂN TỘC!
Thực hiện chủ trương chiến lược nhằm giải phóng miền Nam, ngày 19-5-1959, Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương đã quyết định thành lập Đoàn 559 với nhiệm vụ “Mở đường giao liên, mở đường vận tải quân sự, để chi viện sức người, sức của cho cách mạng miền Nam”.

Từ tháng 2-1959, Đại tướng Võ Nguyên Giáp trong chuyến vào Quảng Bình công tác đã làm việc với Bí thư Tỉnh ủy Quảng Bình là ông Nguyễn Tư Thoan và Trưởng ty Giao thông vận tải (GTVT) Quảng Bình Võ Văn Ấp. Tại buổi làm việc đã nêu phương án định hướng một con đường vào Nam đi qua Quảng Bình.

Tháng 5-1960, Đại tướng Võ Nguyên Giáp lại một lần nữa vào Quảng Bình. Đại tướng đã cùng ông Thoan và ông Ấp đi trực thăng khảo sát từ Đồng Hới đến làng Ho, trở ra huyện Tuyên Hóa rồi quay về nơi xuất phát. Qua xem xét thực địa, đại tướng gợi ý để Quảng Bình bắt tay xây dựng một con đường xuyên Trường Sơn để vận chuyển bằng cơ giới hàng hóa, người, vũ khí vào chiến trường miền Nam.

Bộ đội Trường Sơn san lấp hố bom

Việc đầu tiên của tuyến đường Trường Sơn đi qua Quảng Bình là tiếp tục khai thông, mở rộng tuyến Quốc lộ 15A từ Tân Đức (Tuyên Hóa) đến Khe Gát (Xuân Trạch - Bố Trạch), rồi chia thành hai nhánh: nhánh tây từ Khe Gát đến làng Ho (Lệ Thủy) dài 173km. Nhánh đông từ Tân Đức đến Bến Quan (Vĩnh Linh - Quảng Trị) dài 214km. Công tác thi công khẩn trương từ năm 1961 đến 1965. Quảng Bình đã huy động 7 nghìn dân công và cùng công nhân ngành GTVT tập trung thi công tổng lực. 8 công trường được khẩn trương thành lập và hoạt động rầm rộ ngày lẫn đêm trên khắp các tuyến đường. Đến cuối năm 1965, tuyến đường 15 cơ bản đã thông xe.

Trước sự lớn mạnh của miền Bắc XHCN và sự phát triển của cao trào cách mạng miền Nam, mạch giao thông của Quảng Bình phải mở rộng nhiều tuyến đường để đưa hàng hóa, sức người vào chiến trường miền Nam với phương châm nhanh, mạnh hơn nữa.

Vậy là sau tuyến đường 15A, tuyến đường 12A ở Tuyên Hóa chạy từ Khe Ve đến đèo Mụ Dạ được tiến hành khẩn trương. Đây là đoạn đường dài 75km, lực lượng TNXP ban đầu chỉ là 500 người của N73, N75. Công trường 12A tiến hành từ năm 1962 đến 1964 đã đổ biết bao xương máu, mồ hôi của biết bao TNXP Quảng Bình, trong đó có đơn vị C759 được tuyên dương đơn vị Anh hùng. Chị Nguyễn Thị Kim Huế, một công nhân của đơn vị cũng được tuyên dương Anh hùng và từng 7 lần được đi gặp Bác Hồ.

Sau đường 12A là đường 20 (còn gọi là đường Quyết Thắng) dài 65km. Đường chạy từ Phong Nha (Bố Trạch) đến ngã ba Lùm Bùm (Lào) tiếp giáp đường 9 Quảng Trị. Đường này gọi là đường 20 vì đã có 8 nghìn TNXP các tỉnh phía bắc, chủ yếu là nữ thanh niên cùng bộ đội Trường Sơn tuổi đời dưới 20 đảm trách xây dựng, được hoàn thành với thời gian 6 tháng.

Ngay từ khi mở đường, máy bay Mỹ đã thường xuyên đánh phá ác liệt và từ khi thông xe, 7 năm sau đó, đường Quyết Thắng là một trong những nơi đọ sức quyết liệt nhất giữa toàn bộ sức mạnh của không lực Hoa Kỳ với các lực lượng giao thông, vận tải của ta. Đó là những chàng trai, cô gái liên tục bám trụ các trọng điểm địch thường xuyên đánh phá như trọng điểm ATP, trọng điểm Trà Ang; đó là những người phá bom nổ chậm, bom từ trường; đó là những anh chị em “bom nổ xỏ giầy, cuốc xẻng cầm tay, ra ngay trận địa” để cứu thương, cứu xe, cứu hàng, hoặc đứng làm “cọc tiêu sống” tại các con suối, những cua ngoặt hiểm trở cho lái xe an toàn; đó là những người đánh lừa máy bay địch, đã đốt lửa kéo địch về phía mình để giải nguy cho đồng đội... Người ngã trước, người sau thay thế “sống bám đường, chết kiên cường dũng cảm”, “địch phá, ta sửa, ta đi. Địch lại phá, ta lại sửa, ta lại đi”, “tất cả vì miền Nam ruột thịt, tất cả để chiến thắng”.

Trên đường 20 hôm nay có Nhà tưởng niệm hang “Tám Cô”, nơi có 8 TNXP quê ở miền Bắc đã anh dũng hy sinh trong một lần bị máy bay ném bom làm sập một triền núi lấp kín cửa hang. 20 năm sau chiến tranh, hài cốt của họ mới được tìm thấy nhờ sự quyết tâm của Đảng bộ và nhân dân Quảng Bình trong chiến dịch đi tìm hài cốt liệt sĩ trên tuyến đường 20 lịch sử này. Con đường 20 ngày ấy đã trở thành một huyền thoại về sự vận hành chi viện sức người, sức của cho chiến trường miền Nam giành chiến thắng trọn vẹn, thống nhất nước nhà.

Sau tuyến đường 20 là đường 10 (còn gọi là đường 20 Tháng 7) dài 72km, đường nối ngã ba Áng Sơn vào tận đường 9, phía tây Quảng Trị. Mở tuyến đường 10, Bộ GTVT và Trung ương Đoàn đã huy động 6 nghìn TNXP của các tỉnh phía bắc vào tham gia làm đường. Đường làm đến đâu phải ngụy trang tới đó. Tuy được giấu kín, nhưng kẻ địch vẫn nghi ngờ vĩ tuyến 17 đang có một cái gì đó chuyển động nên ngay từ những ngày đầu mở đường, đế quốc Mỹ đã cho máy bay trinh sát bám theo từng mét đường, thả cây nhiệt đới cùng lực lượng thám báo. Hễ phát hiện chỗ nào có cây héo, lộ đất đỏ, hoặc chỉ cần phát ra tia lửa nhỏ, lập tức phát tín hiệu cho máy bay ở ngoài biển vào ném bom bắn phá. Chúng thả xuống tuyến đường đủ các loại bom, bom phá, bom bi, bom nổ chậm, bom bướm, bom lá han, bắn cả rốc két, tên lửa, đạn 20 ly... nhằm ngăn cản sự tiến sâu vào phía nam của con đường. Xe chở gạo bị máy bay chặn đánh khiến lương thực bị thiếu hụt, đói, thiếu thốn, các chiến sĩ, lực lượng TNXP phải ăn rau rừng, măng rừng, uống nước suối để bám trụ bảo đảm công việc hàng ngày. Những chị em phụ nữ trong điều kiện ăn ở thiếu thốn, không hợp vệ sinh đã phát sinh nhiều bệnh tật, đau ốm.

Đường càng vào sâu càng lên cao, nước càng độc. Có chỗ nước nhiễm phèn vàng như gạch, có chỗ lại có váng xanh đỏ nổi lên mặt nước. Có trung đội, nhiều chị em đau bụng hàng loạt mà không rõ lý do, về sau mới biết do chị em tắm suối, nước độc ngấm sâu vào sinh ra đau bụng. Trong những ngày mưa kéo dài, các cô mặc cả áo quần ướt để làm việc, lâu ngày sinh ra nấm, da lở loét, vậy mà chỉ có thuốc đỏ là thứ thuốc duy nhất chị em dùng để chữa bệnh cho mình. Có thể nói, cứ mỗi cây số tuyến ở đây, đã có 4 người ngã xuống oanh liệt cho con đường được nối thông ra tiền tuyến.

Sau đường 10 là đường 16. Đây là tuyến đường dài gần 32km nối giữa đường 10 rẽ về phía đông, xuyên vào Quảng Trị tại ngã ba Dân Chủ ở Km72. Tuyến đường này được tiến hành từ năm 1971 với 3 nghìn TNXP thuộc các tỉnh Thái Bình, Thanh Hóa, Hà Tĩnh cùng 3 nghìn dân công hỏa tuyến của Nghệ An, Hà Tĩnh và Quảng Bình. Đây là tuyến đường được đổi bằng máu với sự hy sinh nhiều nhất bởi vì B52 của Mỹ luôn luôn rải thảm dọc tuyến đường mà công trường đi qua.

ĐƯỜNG TRÊN TRỜI, DƯỚI BIỂN VÀ ĐƯỜNG ỐNG XĂNG DẦU
Ngoài đường bộ, Quảng Bình còn có “đường Hồ Chí Minh trên biển”. Tuyến đường này bắt đầu có từ năm 1961. Một phân đội thuyền cảm tử chở vũ khí mang tên “Tập đoàn đánh cá sông Giang” đã khởi hành tại cửa Giang vào đêm 30 Tết để vào Nam Bộ. Tiếc thay đi giữa đường gặp sóng to, gió lớn, nhiều thuyền chìm, nhiều đồng chí hy sinh, nhưng đã để lại những bài học cho những chuyến vận chuyển tiếp sau này.

Quảng Bình còn có một tuyến đường đặc biệt, đó là đường ống xăng dầu. Đường ống xăng dầu chạy từ bắc Quảng Bình vào tận Sông Bé dài 2.600km. Hơn 10 nghìn TNXP và bộ đội 559 đã thi công, vận chuyển tuyến đường xăng dầu vô cùng quan trọng này. Nhờ con đường này mạch xăng dầu vẫn chảy mãi dọc Trường Sơn cho đến ngày toàn thắng 1975.

Thủ tướng Phan Văn Khải khởi công xây dựng đường Hồ Chí Minh trên bộ bắt đầu từ Quảng Bình vào năm 2005

Đáng kể đến nữa là đường không trên địa phận Quảng Bình trong những năm tháng chống Mỹ cứu nước. Năm 1971, sân bay dã chiến Khe Gát (Xuân Trạch - Bố Trạch) được hình thành. Bộ đội không quân đã ém máy bay MiG21 ở đây và bất ngờ xuất kích, tấn công gây thiệt hại nặng 2 hàng không mẫu hạm của Mỹ tại biển Lý Hòa và Đồng Hới. Đó là chiến công có một không hai trong lịch sử chiến tranh nhân dân ở Quảng Bình.

Hơn 20 năm chiến tranh chống Mỹ, mảnh đất Quảng Bình đã chịu nhiều bom đạn của kẻ thù, nhưng lại là mảnh đất có nhiều tuyến đường nhất để đưa hàng, vũ khí, con người đến với chiến trường miền Nam. Đó là một kỳ công, một di sản văn hóa và lịch sử oai hùng của nhân dân Quảng Bình và của dân tộc, niềm tự hào sáng chói của hôm qua, hôm nay và mai sau.

Con đường Trường Sơn 50 năm trước ấy trên đất Quảng Bình ngày nay không ngừng đổi mới. Đường rải thảm nhựa phẳng lì suốt từ Bắc chí Nam, cả hai nhánh đông và tây Trường Sơn. Nó vừa là công trình giao thông nối liền hai miền Nam - Bắc, vừa là công trình tránh lũ lụt của tất cả các phương tiện giao thông cơ giới đi qua miền Trung.

Ngày 19-5-2009, Quảng Bình cùng với cả nước đã tổ chức trọng thể Lễ kỷ niệm 50 năm ngày mở đường Trường Sơn (đường Hồ Chí Minh) huyền thoại. Nó đã đi vào lịch sử, vào văn hóa nghệ thuật, vào tiềm thức con người như một dấu ấn không thể phai mờ.

Đinh Văn Phúc