Tầm nhìn xa

Những năm 90 của thế kỷ 20, Phong Nha - Kẻ Bàng (PN-KB) chỉ là cái tên bình thường trên địa đồ rừng núi, ít người quan tâm. Muốn đến địa danh này, phải mất hơn một ngày vừa lội bộ vừa xin quá giang xe tải. Thời đó, Quảng Bình có một câu chuyện mà nhiều cựu lãnh đạo còn kể. Và họ tin rằng, việc họ làm là đúng để con cháu sau này phát triển. Khi chia tách địa giới cũ từ Bình Trị Thiên, Quảng Bình chật vật với các kế sách sinh nhai. Có được trữ lượng đá vôi khổng lồ, một tập đoàn đa quốc gia ở châu Âu đặt vấn đề xây dựng nhà máy xi măng 10 triệu tấn ở ngay cửa ngõ PN-KB bởi chất lượng đá vôi tinh khiết nhất thế giới, rất tốt cho làm xi măng, và nếu nhà máy đi vào vận hành, xi măng ở PN-KB sẽ nổi tiếng toàn cầu. Một cơ hội rất lớn với Quảng Bình về tỷ trọng kinh tế.

Nhưng các cấp tham mưu đã can gián, các nhà sinh học lên tiếng phản biện. Bởi nếu xây dựng nhà máy xi măng 10 triệu tấn, PN-KB sẽ biến mất với tất cả sự bí ẩn bên trong chưa được nhiều người biết đến. Một vị lãnh đạo Quảng Bình đã lắng nghe, nay ông không chịu nêu tên, nhưng theo ông, đó là quyết định rất khó khăn. Sau nhiều tháng trăn trở, ông quyết định giữ lại vùng núi đá vôi, khước từ nhà máy xi măng, lúc đó ít người hiểu ông, thậm chí ca thán vì bội tín với phát triển kinh tế. Sau gần 20 năm, người ta mới đánh giá đúng quyết định đó. Nếu không, với tốc độ 10 triệu tấn xi măng mỗi năm, không ai biết PN-KB đến hôm nay còn lại cái gì.

Chính vì giữ lại mà thế giới phát hiện nhiều loài động thực vật mới tại đây. Và hệ thống địa mạo địa chất thế giới lại có động Thiên Đường lộng lẫy với 31,4km, rồi hang động Sơn Đoòng được Đài BBC vinh danh đẹp nhất thế giới, lớn nhất thế giới.

Hồi sinh hệ sinh thái bị xâm hại

Các nhà khoa học đánh giá PN-KB đứng đầu cả nước về các vườn quốc gia, khu bảo tồn đa dạng sinh học bậc nhất, như hệ sinh thái sông suối, hệ sinh thái hang động, hệ sinh thái trên núi đá vôi… Trong khuôn khổ bài báo nhỏ, chúng tôi chỉ kể đến câu chuyện về hệ cá sông Chày, từng một thời bị đánh bắt bằng mìn, kích điện… khi PN-KB còn vô danh trên bản đồ bảo vệ rừng. Khu hệ cá sông Chày chỉ kéo dài chừng 10km, nhưng được đánh giá là một trong 5 khu hệ cá quan trọng của di sản PN-KB. Nhà ngư loại học - Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự đã phát hiện ở đây có hơn 80 loài cá (trong khi toàn bộ di sản PN-KB có 162 loài) chiếm hơn một nửa. Trong số đó có 2 loài được ghi nhận trong Sách đỏ Việt Nam ở mức độ nguy cấp là cá chình hoa (Anguila mamorota) và cá mòi cờ hoa (Clupanodon thrissa). Và cũng chính nơi này, Tiến sĩ Nguyễn Thái Tự và cộng sự đã phát hiện 5 phân loài cá mới cho khoa học, 7/8 loài cá sống trong hang động, có 13 loài cá khác xuất xứ từ biển, di cư vào vùng nước ngọt sinh sống. Có những loài cá đặc hữu, khi xướng tên thấy lạ lẫm vô cùng như: Cá dày (Cyprinus centralus), cá gáy hoa (Cyprinus sp), cá Phong Nha (Chela quangbinhensis) và cá nghét (Hemibagrus vietnamensis). Ở đây còn có loài cua mới do nhà khoa học người Nga L.Deharveng phát hiện với tên khoa học Nemoron nomas. Mẫu vật đang lưu giữ tại Bảo tàng Động vật Đại học Quốc gia Singapore.

Cả lưu vực sông Chày trước đây, người ta đánh bắt tôm càng, một loài tôm rất ngon bằng kích điện đến gần như tuyệt chủng. Sau những gì các nhà ngư loại học phát hiện, một loạt các khuyến cáo đưa ra từ khắp nơi trên thế giới chuyển về địa phương. Ban quản lý PN-KB quyết định “đóng cửa” sông Chày, cấm đánh bắt. Sau gần 10 năm, sông Chày hoàn toàn hồi sinh. Chỉ riêng loài tôm càng nước ngọt, trước đây họa hoằn lắm mới bắt được 1kg suốt cả ngày. Nhưng sau gần 10 năm hồi phục, tôm càng nước ngọt sinh sôi rất nhiều, từ chỗ muốn ăn tôm càng phải đến mùa mưa dông tháng 3 thì nay tôm càng có mặt suốt. Hiện tại, Ban quản lý vườn đã cho phép người dân đánh bắt theo cách truyền thống. Họ dùng các loại đúm, đặt thín vào, sau đó thả xuống lòng sông trong đêm, hôm sau lấy tôm về bán. Cách đánh bắt đó vừa tạo điều kiện cho tôm sinh trưởng tốt, vừa tạo ra thu nhập ổn định cho cư dân bản địa.

Hệ sinh thái sông Chày hồi sinh cả ở hai bên bờ và chính lòng sông đã tạo tiền đề cho một tuyến du lịch mới đang chuẩn bị khai thác, tuyến thăm hang Tối - sông Chày. Du khách có thể ngắm sông Chày với những đàn tôm đi ăn mờ sáng đông đúc nếu bắt gặp đúng dịp.

Đặc biệt dòng cá chình cờ hoa và cá mòi cờ hoa lại tăng lên rất nhiều. Một lâm tặc từng bỏ nghề đi rừng tin rằng: “10 năm trước đi phá rừng cũng bị phạt. Đánh cá bằng chích điện cũng bị phạt. Tưởng không tìm được lối thoát mưu sinh. Nhưng chục năm sau, cá tôm sinh sôi, đánh bắt bằng thủ công cũng kiếm được vài trăm ngàn đồng mỗi ngày. Có được nguồn lợi như thế phải cảm ơn cán bộ nghĩ xa trông rộng”.

Phát triển bền vững

Miền Trung đang thật sự dấn thân tích cực vào việc bảo vệ các hệ sinh thái trên cạn và dưới nước. Đó là cách thức để phát triển bền vững với tự nhiên của cộng đồng địa phương nhằm đảm bảo không gian sống trong tương lai.

Sưu tầm: Thu Hà

(Ghi chú: Tin bài trên được sưu tầm và đăng tin trên trang web nội bộ VP UBND tỉnh nhằm mục đích phục vụ thông tin nội bộ cơ quan)