Chia mùa biển

Xã Ngư Thuỷ Nam rì rào bên chân sóng. Nữ pháo binh năm xưa, Trần Thị Tuất ngoài 60 tuổi, từng một thời tham gia khẩu pháo bên bờ biển Đông. Nay đã già, đôi mắt không nhìn thấy, không có trợ cấp khoản nào. O Tuất chỉ cô đơn một mình trong căn nhà ọp ẹp. Khi còn thấy ánh sáng, mỗi sớm o Tuất xuống biển làng đợi những chiếc thuyền đánh bắt vùng bãi ngang trở về, xin mỗi chủ thuyền vài ba con cá nhỏ, cộng dồn lại cũng được vài cân đưa ra chợ bán, kiếm năm ba lon gạo qua ngày.

Thời o Tuất còn đi được, biển Ngư Thuỷ sáng nào cũng có người hốt cá cho o, họ nói đó là cách chia mùa biển. Những người đánh bắt được thì cho những người ở nhà không đủ sức khoẻ đương đầu sóng cả. Rồi o Tuất mù, người xóm biển rừng dương Ngư Thuỷ thấy o vắng bóng bên bến cá làng họ hỏi, và biết o chẳng đi đâu được vì mù. Phiên cá biển buổi sớm vừa tan, họ lại gom góp mỗi người vài lạng cá, vài đồng bạc lẻ, chân trần lội cát và gõ cửa nhà o Tuất: “Không có chi nhiều, gởi o chút cá phơi khô mà ăn. Dân biển với chắc cả, bầy tui có cá thì o cũng có cá, không nhiều, mà không đói”.

Trở lại Ngư thuỷ lần này, o Tuất gầy lắm, người đồng đội xưa có con đánh cá cũng đưa qua thăm vài lạng. Xã Ngư Thuỷ xưa nay đã chia thành ba xã Ngư Thuỷ Bắc, Ngư Thuỷ Trung, Ngư Thuỷ Nam nhưng lòng người thì không chia, vẫn gắn bó, cố kết. Người có hoàn cảnh như o Tuất cũng trên mươi người, và các làng biển ở ba xã Ngư Thuỷ đều đoàn kết lại, vun vầy sẻ chia từng mớ cá nhỏ với người cô đơn trên cát.

Không riêng gì Ngư Thuỷ, một vệt dài làng biển Quảng Bình cũng có tính cộng đồng hào hoa như thế. Những người vượt sóng đánh cá trở về, ngoài bán buôn sản phẩm từ biển, họ còn để phần cho những người cô đơn, không sức lao động. Như ba chị em mù ở xã Quảng Xuân. Chuyến biển nào cũng được dân làng cho cá. Bởi ba người mù ở đây ở nhà giữ con cho ngư phu đi biển. Họ không có gì ngoài trả ơn bằng cá bắt về từ biển Đông.

Người làng biển vẫn giữ đẹp tục lệ nương tựa vào nhau để giúp đỡ người nghèo. Nếu vùng lúa nước có hũ gạo cứu đói, hoặc có quỹ tương thân, tương ái thì người miệt biển cưu mang nhau từng mớ cá mặn mòi ân nghĩa.

Làng tôi cũng là một làng biển hẻo lánh, mỗi lần về làng, những lão ngư đánh lộng mỗi ngày vẫn thường về sẽ chia mớ cá nhỏ cho người già neo đơn sau khi bán đi chút đỉnh để lấy vốn liếng dầu đèn và chút tiền lời công sức. Công việc họ làm không phải từ gượng ép, thúc bách mà xuất phát từ tấm lòng đoàn kết xóm trên ngõ dưới để cùng vượt phong ba bão táp từ thời tổ tiên khai khẩn.

Cách cho cá một cách hào hoa theo kiểu người miệt biển đã tôn thêm sự cường tráng của làng biển trước gió mưa sóng cả. Không chỉ làng biển Quảng Bình mà làng biểt Việt vẫn hào phóng với nhau như thế trước biển Đông lồng lộng.

Nghe hò bên bờ biển Đông

Có sức mạnh cố kết hào hoa, người làng biển còn có những điệu hát cường tráng trước biển Đông lộng gió. Đi về phía biển là các làng biển. Giữa muôn trùng cát trắng chói mắt là cả huyền tích văn hoá hò biển.

Một trong những làng biển còn giữ nguyên các bài xưng, hò đưa linh, hò múa quạt là Nhân Trạch (Bố Trạch, Quảng Bình). Làng vẫn hôm sớm lễ trọng mỗi năm tổ chức diễn xướng, hát hò bên bờ biển Đông.

Ra với Nhân Trạch, mùa này không rơi vào lễ trọng, nhưng ngư dân làng biển vẫn hát vang bài xưng ngọt ngào mùi cát: “Non Nam phượng múa/ Núi Bắc rồng chầu/ Đất làng con hiếu võ cao sâu/ Ngoài hương án ông cao vòi vọi/ Tiếng ông linh vang dồn tám cõi/ Sắc tứ phong sáng chói ngàn thu/ Nay vui mừng vạn mở ca cù/ Con nhi nữ chèo ba mở mái…”. Đấy là tiếng hát ngợi ca linh thiêng của ngài cá Voi được cả làng xem như bậc hiển linh.

Nhân Trạch còn cao vút với điệu hò đưa linh về công đức biển Đông: “Biển Đông đài cát đại ngàn biển Đông/ Cúi đầu trăm lạy đức ông/ Cầu cho thất ứng, thất thông nhiều bề/ Anh linh hiển hách nhiều bề/ Lý Nhân nam vui thú hảo hề/ Đức bà đẹp ý ghé vô lạch nhà…”.

Điệu hò múa quạt của người làng biển mô tả làng quê hữu tình trước bao sóng dập, gió dồn, nghe da diết trước muôn trùng sóng xô: “Nhìn xem phong cảnh làng ta/ Trên sơn dưới thuỷ đậm đà ái ân/ Dân làng mở hội cầu thần/ Ông bà ứng cảm muôn phần vận may/ Hải hà trống mở cờ bay/ Bốn bề nam bắc đông tây rộn ràng/ Thiên văn địa lý hai hàng/ Lên bành cưỡi ngựa, địa quan xuất hành/ Cầu cho làng vạn hai gành/ Thiên hại đại cát dân an thái bình/ Ngư thần an ngự trước lăng/ Đặt bàn hương án kiệu xanh lộng vàng…”.

Và độc đáo lạ kỳ điệu hò là vang lừng trên sóng biển mỗi lần ngư dân ra khơi: “Hò…là…hô…là…là…hô…hô…là…/Là…hò…la…hô…là…la…hô…là…/ Đưa mái chèo thuyền nhanh băng ra khơi/ Lướt sóng đẩy thuyền ta đi chơi vơi/ Hò…là…hô…là…/ Nắng toả về phương trời mọc/ Biển rộng bao la/ Như ôm ấp những xóm làng/ Kìa đàn cá lượn ngoài khơi/ Cánh buồm vươn trong nắng mới/ Lưới ta tung ra no ấm cả đời này/ Lưới ta tung ra cho biển lặng, trời yên/ Dô khoan/ Lưới ta tung ra/ Hò khoan/ Chặn đầu cá ta đánh”.

Điệu hò bên biển Đông nghe hay thiết tha, câu chữ dễ rót vào lòng người một cách say đắm. Và ngẫm nghĩ kỹ, những lối hò đó dụng rất ít từ Hán-Việt. Người làng biển Nhân Trạch giải thích, với sóng to biển cả, dùng từ thuần Việt dễ nghe dễ nhớ, đó là cốt cách, là khí khái của người dân biển trong độc lập sáng tạo gia tài văn hoá làng biển cho mình và cho cháu con.

Sưu tầm: Thu Hà

(Ghi chú: Tin bài trên được sưu tầm và đăng tin trên trang web nội bộ VP UBND tỉnh nhằm mục đích phục vụ thông tin nội bộ cơ quan)