Con số 11

Làng Thanh Bình án ngữ ở biển bãi ngang, mùa gió chướng quần quật mưa bão, cát phủ khắp đầu thôn cuối xóm. Cuộc sống giữa cát với bao khốn khó, người làng vẫn giữ lịch thiệp với thiên nhiên, thuận hòa với trời đất nên mặc dù làng cheo leo bên doi cát nhô ra biển Đông nhưng từ ngày khai khẩn đến nay chưa một lần dân cư lo lắng biển xâm thực. Họ có cả “vị bản thần hộ mệnh” là khu rừng phòng hộ chạy từ đầu thôn đến cuối làng dài hơn 4 cây số, rừng đã thủy chung với số phận dân làng từ tận xa xưa.

Trưởng thôn Đậu Thanh Minh nói: “460 năm trước, những ông tổ khai canh lập làng từ Bắc vào đã thấy rừng trâm bầu sừng sững. Họ chọn thế dựng làng, lưng tựa vào động cát phủ đầy trâm bầu, mặt hướng ra cánh đồng pha cát, thuận lợi cho ruộng làm lúa nước, cũng như trồng khoai, cấy ngô”.

Theo trưởng thôn Minh, sở dĩ làng còn rừng trâm bầu bát ngát xanh tươi là từ khi khẩn hoang đến giờ chưa một ngày người làng ngơi ngớt công việc bảo vệ. Từ xưa, các bậc cao niên truyền đạt, lý trưởng làng cắt đặt đội cai rừng với 11 người, ai bẻ cành, chặt cây bị phạt vạ giữa đình, bắt trồng cây mới, lao động một vụ mùa rồi nộp thóc để sung vào quỹ coi “thần hộ mệnh” cho dân các họ.

Năm 1959, làng bắt đầu thành lập hợp tác xã, đội giữ rừng từ đó ghi vào sổ sách, đến nay tròn 52 năm. 11 lực điền chắc khỏe xung phong nhận lệnh giữ rừng, có nhiều thế hệ lần lượt vào đội trong mưa bom bão đạn để vun đắp ngàn vạn cây nhằm tránh cho làng khỏi tai ương bão tố của trời đất biển cả.

Thời thế có nhiều biến thiên, nhưng con số thành viên giữ rừng của làng không đổi, từ xưa đến nay vẫn cử ra 11 trai đinh lực lưỡng. Nghe kể, đó là đại diện của 11 chức sắc đầu tiên vào khai lập đất làng, nên cử ra với trách nhiệm coi sóc đất rừng.

Đội giữ rừng dân nuôi

Từ xưa, đội giữ rừng được dân làng trả công bằng lúa thì nay người làng vẫn giữ lệ góp lúa mỗi vụ. Bởi với họ, rừng trâm bầu còn thì mạch sống của làng còn, rừng trâm bầu mất đất làng sẽ cằn cỗi, sức làng xiêu tán. Họ ý thức thế nên đến vụ mùa thu hoạch lúa, người làng chọn ra từng mớ chắc nịch đến nộp cho thôn để nuôi các thành viên giữ rừng của làng.

Từ năm 1959 đến năm 1989, mỗi người giữ rừng trong đội được chấm công, mỗi công có khi vài lạng thóc, cuối năm nhận vài yến, không đủ ấm cật, nhưng mỗi người giữ rừng vẫn ngày đêm theo việc. Từ ngày đất nước mở cửa, người làng làm ăn khấm khá, vụ mùa tốt tươi, ai cũng nghĩ đến công lớn từ đội giữ rừng nên làng nhất trí nộp thóc cao hơn để nuôi những người giữ gìn mạch sống của ngàn dân.

Trưởng thôn Minh nói rằng: “Sức làng mỗi ngày một khác, dân làng mỗi năm một thay đổi nên họp lại, ai cũng nhất trí mỗi khẩu của làng một vụ mùa góp 1,5kg thóc, làng làm lúa 2 vụ, mỗi khẩu góp 3 cân một năm. Người nghèo khỏi phải góp, thành ra mỗi người trong đội giữ rừng cả năm nhận từ tấm lòng dân làng 8 tạ thóc, tính theo giá hiện tại, mỗi cân 3.900 đồng, được hơn 3 triệu đồng. Đội giữ rừng dân nuôi là thế. Nói rứa thôi, chứ từng đó thóc làm sao họ sống đủ, phải làm nghề biển, rồi cày nghề nông mới đủ ăn cho vợ con”.

Anh Dương Văn Huy, tổ trưởng tổ giữ rừng nói: “Lúa gạo dân cho là cái ơn dân nuôi, của ít lòng nhiều, anh em vẫn bảo ban nhau làm việc trách nhiệm, mình giữ được, giữ tốt thì dân nghe, không phá, không nghi kỵ nhau trong xóm trên ngõ dưới. Trách nhiệm của mình phải bảo vệ rừng cho làng khỏi bị sóng gió cướp mất đất”.

Thoát nạn titan

Người làng thống kê rằng, diện tích của làng có 378ha, đất nông nghiệp chiếm 153ha, đất thổ cư 20ha. Trong 205ha còn lại, trâm bầu chiếm hơn 100ha, số còn lại là rừng dương cổ thụ trăm năm tuổi. Trưởng thôn Minh khẳng định: “Hơn 100ha rừng trâm bầu chứ không chơi, trải dài từ đầu thôn đến cuối làng, lan sang cả thôn Xuân Kiều kế bên nữa”. Đấy là con số thể hiện sự bền chí của người Thanh Bình qua mấy trăm năm, càng ngỡ ngàng hơn khi lội bộ giữa rừng trâm bầu xum xuê bát ngát.

Chưa ai đoán định rõ rừng trâm bầu ở đây bao nhiêu tuổi, chỉ một điều người làng hiểu rõ, nó nhiều hơn số tuổi của làng lập ra cách đây 460 năm. Trâm bầu ken dày trên cát. Đi dưới tán rừng, từng thớ thịt xoắn lại, muôn hình muôn vẻ vươn vai vâm váp.

Để giữ rừng, lệ làng đặt ra nghiêm khắc, ai bẻ cành bị phát hiện sẽ phạt 50.000 đồng, ai chặt cây sẽ phạt 300.000 – 500.000 đồng. Người làng chỉ có phép quét lá trâm bầu về nấu bếp, tuyệt đối vào rừng không mang theo dao, rựa. Họ biết rằng, rừng trâm bầu là nơi phòng vệ tuyệt vời cho cả làng, nên phụ nữ vào rừng thường chỉ đưa theo cái chổi rành quét lá về dùng.

Tôi đi hết khu rừng, gặp nhiều người phụ nữ làng cần mẫn quét từng mớ lá dưới cội trâm bầu mới biết ý thức của họ cao lạ kỳ. Thói đời, có nơi này nơi kia, nhiều người vào rừng cứ tự ý bẻ cành cho khô, sau đó vào thu hoạch.

Nhưng theo như bà Hường, sống ở cuối làng nói: “Làng có lệ làng nhưng cũng từ ý thức nữa, giữ là giữ chung không chỉ cho làng, mà cho cả xã. Nước của làng nhờ vào rừng trâm bầu lọc trong, cấp cho các làng bên nữa, dân tui mà ham hố, bẻ cành, bẻ nhánh để chờ khô ra quét lá thì có lỗi với làng lắm”.

Các bậc cao niên của làng nhớ lại rằng, tháng năm kháng Pháp, rừng trâm bầu là nơi náu ẩn của du kích đánh giặc, rồi thời gian chống Mỹ, bao ụ pháo ngụy trang dưới tán trâm bầu, khạc lửa đối đầu với tàu chiến. Mùa hè, nhiều mảnh làng láng giềng của Thanh Bình nước nôi khô kiệt nhưng nước ở rừng trâm bầu vẫn chắt lọc vô biên vào từng ngôi nhà nhỏ qua cái giếng khơi từ ụ cát và họ trở thành người hào hiệp tặng nguồn nước mát lành ấy cho bạn bè quanh vùng.

Từng một thời khu rừng trâm bầu và rừng dương cổ thụ của làng bị đưa vào bản đồ khai thác titan của một công ty địa phương. Đảng bộ bộ phận thôn Thanh Bình họp lại, lấy ý kiến toàn dân làng phản đối dự án. Họ đi tỉnh, đi Trung ương hàng trăm chuyến và thành công. Bởi nếu trâm bầu và rừng dương bị lật lên để lấy titan, cả làng, cả xã, cả một vùng đất rộng lớn mất sức sống. Sự phản đối ấy dân làng Thanh Bình thắng, titan không được khai thác và trâm bầu vẫn được giữ nguyên.

Một nhà nghiên cứu văn hóa dân gian địa phương nói: “Làng Thanh Bình đặt hương ước bảo vệ rừng như bảo vệ hồn làng, đưa nhân khẩu nộp thóc tự nguyện nuôi đội giữ rừng trâm bầu, rừng dương cổ thụ là một cách ứng xử văn hóa với tự nhiên. Mảnh làng ấy chắc chắn kiên cường với thời tiết thiên tai”.

Chia tay mảnh làng nhỏ bên bờ biển lớn, thấy làng cường tráng thêm bên chân sóng, chắc chắn, vững vàng hơn nhờ rừng trâm bầu xanh tốt và nhờ chính vào chí khí làng biển bên bờ biển Đông.

Sưu tầm: Thu Hà

(Ghi chú: Tin bài trên được sưu tầm và đăng tin trên trang web nội bộ VP UBND tỉnh nhằm mục đích phục vụ thông tin nội bộ cơ quan)