Ông Trương Phương Xa kính cẩn thắp nén hương
trước bàn thờ có khắc hình Bác Hồ

Đình làng lớn nhất miền Bắc thờ cá Ông

Bên ngôi đình nhỏ, ông Trương Phương Xa - người con tâm huyết với lịch sử làng Sa Động kể lại rằng, vào một ngày giữa tháng 4 âm lịch, thời hoàng đế Gia Long (1802 - 1820), ngư dân đi biển trong vùng phát hiện một con cá voi khổng lồ trôi dạt vào cửa sông Nhật Lệ. "Không thể để Ngài bị mắc cạn, bằng mọi giá phải đưa được Ngài vào bờ để chôn cất, thờ phụng”, nghĩ đến điều thiêng liêng đó, một ngư dân người ở Cừ Hà (xã Bảo Ninh, Đồng Hới ngày nay) tên là Khoá Thép đã thắp một nén hương rồi khấn lớn: "Ngài linh thiêng thì nổi gió nồm và dâng nước lên cao để con dân đưa Ngài vào bờ chôn cất và thờ phụng Ngài”…

Thanh niên, trai tráng các làng vạn chài Đồng Hải, Đồng Thành (bên tả ngạn) và ngư dân vạn chài các làng Sa Động, làng Hà (hữu ngạn) bên nào cũng quyết tâm giành chiến thắng để được đưa Ngài về quê mình chôn cất. Tiếp đó, sau khi ông Khoá Thép cất lời hò: "Dô hò! Hò dô hò! Hai bên cùng kéo mạnh nào. Bền thì ở. Bở thì đi. Dô hò, là dô, dô hò!”, thì dân vạn chài phía Đông sông Nhật Lệ là làng Sa Động và làng Hà đã kéo đứt dây làng Đồng Hải, Đồng Thành và giành chiến thắng. Nhiều cụ còn kể lại rằng, do làng Sa Động có nhiều thuyền làm nghề đi khơi, còn làng Hà chủ yếu làm nghề đi lộng nên Sa Động đã được ưu tiên chôn cất Ngài ở đất làng mình.

Theo cụ Nguyễn Văn Ty kể lại, sau khi người Sa Động đưa được xác Ngài về đất mình, vua Gia Long đã có sắc phong cho Ngài là "Trung Đẳng thần Nam Hải”. Thực hiện sắc phong vua ban, vào năm 1822, năm thứ 3 đời Minh Mạng, người Sa Động đã huy động đàn ông, trai tráng trong làng ra khơi đánh cá trong 10 ngày liền để lấy tiền và góp công, góp sức xây dựng lăng thờ Ngài.
Lăng thờ Ngài được người Sa Động xây dựng trên động cát dựa lưng vào luỹ Truờng Sa, mé trước đất đồn Sa Phụ, mặt hướng ra vùng ngã ba nơi sông Nhật Lệ hợp lưu với sông Luỹ, với khuôn viên khoảng 1.200m2. Từ khi có lăng thờ Ngài, hàng năm, vào dịp ngày Rằm tháng Tư, người Sa Động lại hội tụ về đây để tổ chức Lễ hội cầu mùa. Ngoài nghi thức cúng tế Ngài và các thần linh phù hộ, độ trì cho ngư dân của làng một mùa ra khơi mới đầy thắng lợi, người Sa Động còn tổ chức nhiều sinh hoạt văn hoá dân gian như tổ chức bơi thuyền, múa bông chèo cạn, hát hò khoan… Một trong những tiết mục quan trọng của Lễ hội cầu mùa ở Sa Động là trình diễn hò khoan đối đáp và hò khoan chèo cạn.

Hình ảnh Bác Hồ được khắc trang trọng trên đốt xương cá voi

Khắc hình ảnh Bác Hồ để tưởng nhớ

Năm 1967, khi cuộc kháng chiến chống Mỹ bước vào thời kỳ ác liệt, Bảo Ninh nói riêng và cả Đồng Hới nói chung liên tiếp bị máy bay và tàu chiến Mỹ bắn phá, lăng thờ Ngài ở làng Sa Động đã bị trúng bom và hư hỏng hoàn toàn. Với sự thành tâm cao độ, dưới mưa bom, bão đạn, bất chấp đến tính mạng, ngư dân Sa Động vẫn bảo vệ vẹn toàn bộ xương cá voi quý giá của mình.

Cuối những năm 1968 - 1969, Trung ương có cử một đoàn công tác vào Quảng Bình mượn bộ xương cá voi đang thờ tại lăng làng Sa Động đưa ra miền Bắc để trưng bày và nghiên cứu. Người Sa Động đồng ý cho Trung ương mượn bộ xương cá, chỉ giữ lại 2 đốt xương sống lớn để thờ.

Ngày 3-9-1969, khi nhận được tin Bác Hồ qua đời, để ghi lòng tạc dạ ơn Người, người làng Sa Động đã có ý tưởng khắc hình Bác Hồ lên đốt sống cá Ông để cư dân khắp vùng ai ai cũng được kính cẩn nghiêng mình trước anh linh Người. Ông Phạm Phi Trường là người vinh dự được làng giao nhiệm vụ khắc hình của Bác lên đốt xương cá voi. Bằng tất cả lòng tri ân, tưởng nhớ của mình về Bác Hồ kính yêu, sau 3 ngày miệt mài, ông Phi đã hoàn thành nhiệm vụ khắc ảnh Bác Hồ.

Theo các cụ cao tuổi cho biết: Làng Sa Động là nơi duy nhất trên cả nước đưa hình Bác Hồ cùng cá voi vào thờ ở đình làng. Hình ảnh Bác Hồ được khắc vào đốt xương cá Ông đã khắc sâu vào tâm thức của con dân làng biển Sa Động để đời đời nhắc nhở con cháu ghi nhớ.

Năm 1995, sau mấy chục năm lăng bị đánh sập, bao thế hệ người Sa Động đã quyên góp công sức, tiền của xây dựng lại lăng ngay trên nền đất cũ. Tuy nhiên do kinh phí còn hạn hẹp nên quy mô của lăng còn hạn chế so với lăng được xây trước đây. Có được lăng mới, cuộc sống ngày càng ấm no, hạnh phúc, người Sa Động đưa 2 đốt xương của Ngài còn giữ lại vào thờ trang trọng ở gian chính, thờ thành hoàng làng và thờ hình ảnh Bác Hồ được chạm khắc trên 1 đốt xương cá để thể hiện sự biết ơn sâu sắc đối với công lao to lớn của Bác.

Người dân Sa Động vẫn còn đau đáu một tâm nguyện nữa, đó là đưa bộ xương cá voi của làng hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng biển Hải Phòng trở về để giữ gìn và thờ cúng.

Sưu tầm: T.Q

(Ghi chú: Tin bài trên được sưu tầm và đăng tin trên trang web nội bộ VP UBND tỉnh nhằm mục đích phục vụ thông tin nội bộ cơ quan)