Nhưng kỳ thực, sản phẩm này do Cty Thai Fermentation Ind.Co.Ltd., của Thái Lan sản xuất, chảy sang Lào và từ đây không ngừng tuồn lậu vào VN qua cửa khẩu Lao Bảo.

Bột ngọt lậu “ba không” đấu với bột ngọt sản xuất trong nước tại hơn 1.200 sạp thuộc 56 chợ ở các tỉnh miền Trung.

Thả cửa từ bên kia biên giới…

Các nhà sản xuất bột ngọt có thương hiệu nổi tiếng tại VN sau khi đi khảo sát thị trường 5 tỉnh miền Trung kể trên mới “xanh” mặt. Không ngờ rằng, mặt hàng bột ngọt nhập lậu trong thời gian qua đã âm thầm chảy vào VN, lấn chiếm đến phân nửa thị phần. Đến mức, Cục Quản lý thị trường (QLTT) - Bộ Công Thương, trong một văn bản ngày 24/6/2010 gửi chi cục QLTT các tỉnh, thành phố trực thuộc trung ương đã phải yêu cầu tăng cường công tác kiểm tra, kiểm soát hoá đơn, chứng từ hàng hoá và việc ghi nhãn hàng hoá nhằm ngăn chặn bột ngọt lậu để bảo vệ sức khỏe người tiêu dùng và nền sản xuất trong nước.

Chỉ nghe thôi chẳng thể mường tượng hết cơn “bạo bệnh” hàng lậu này đang đẩy các nhà sản xuất chính đáng tại VN vào thế khốn khó. Cuộc hành trình tìm hiểu về đường đi của bột ngọt lậu của chúng tôi bắt đầu từ cửa khẩu Lao Bảo. Từ đây đi sâu vào đất Lào khoảng 150km là thị trấn Se Tha Muoc thuộc huyện Muong Phin, tỉnh Savan Nakhet. Chợ thị trấn nằm trên đường cái quan, đều đặn cứ vài ba ngày, những chuyến xe chở các loại hàng Thái lại đổ về. Những gói bột ngọt hiệu “cái muôi” trọng lượng 500gr chứa trong bao tải dứa hoặc bao nylon được chuyển đến các quầy sạp.

Chị Tucta - chủ một cửa hàng dọc đường lộ - cho biết: “Bột ngọt này do Cty Savan Vali của Lào ở tỉnh lỵ đem xuống phân phối cho chúng tôi”. Giá mỗi gói bột ngọt “cái muôi” trọng lượng 500gr bán tại sạp là 11.000K (kíp Lào). Anh Dũng - phiên dịch của đoàn - lấy máy ra tính toán: “Khoảng 25.800VND”.

Ngay trên đất Lào, bột ngọt “cái muôi” được nhập vào đã không được dán nhãn phụ ghi xuất xứ hay đơn vị nhập khẩu. Trên bao bì nguyên gốc có ghi dòng chữ bằng tiếng Anh “thời hạn sử dụng 5 năm tính từ ngày sản xuất”, nhưng soi hết mọi chỗ, chúng tôi nhờ cả những người Lào và người Việt biết tiếng Lào xem kỹ, cũng không thấy chỗ nào trên bao bì có in ngày sản xuất.

Bước vào chợ thị trấn Se Tha Muoc lụp sụp và ẩm tối mới thấy hết tình trạng loạn xị của các loại bột ngọt nhãn hiệu “cái muôi”. Ít nhất đã có 4 loại như thế nhưng khác nhau về một số yếu tố như trọng lượng, hình chiếc muôi, nhà sản xuất..., song lại có chung yếu tố là không có nhãn ghi rõ xuất xứ và thời hạn sử dụng.

Tại sạp chị Mon - một tiểu thương người Lào - lại thấy xuất hiện loại bột ngọt “cái muôi” trọng lượng 50gr được sản xuất tại Côn Minh (Trung Quốc). Chúng tôi đang cầm trên tay săm soi thì một người phụ nữ bước đến bên buột miệng: “Hàng dỏm đó”. Chị tên là Võ Thị Quý, từ Lao Bảo sang, cũng có một sạp hàng chuyên bán giày dép tại chợ này.

Chị Quý cho biết thêm: “Bột ngọt “cái muôi” có hai loại, loại “cái muôi” ngắn và “cái muôi” dài. Loại “cái muôi” dài tốt hơn, được người Lào cũng như người Việt mua nhiều hơn”. Nhưng khi tôi hỏi vì sao chị biết loại “cái muôi” dài tốt hơn thì chị chỉ trả lời được rằng “thì ăn vào thấy ngọt hơn”, còn về yếu tố không nhãn nhập khẩu, không hạn sử dụng, chị cho biết “bà con ở đây người ta không quan tâm đâu”.

Đi tiếp đến chợ huyện Sepon gần với cửa khẩu Lao Bảo càng thấy rõ hơn sự chiếm lĩnh gần như toàn diện của loại bột ngọt “cái muôi” tại đất Lào. Ở đây, bột ngọt được bày bán chung với nhiều loại hàng hoá từ thực phẩm, thức uống, hàng khô đến nông sản và cũng chẳng có được một miếng tem, nhãn nhập khẩu.

Hồn nhiên đón nhận bột ngọt “ba không”

Ngọt hơn là ngon hơn, chất lượng hơn - dường như đây là mẫu số chung trong các câu trả lời không chỉ của những người Lào và người Việt ở thị trấn Se Tha Muoc, Sepon, mà cả những tiểu thương tại các chợ ở Huế, Quảng trị... cũng cho là như vậy. Trong tình trạng loạn xị của hiệu bột ngọt “cái muôi” khó xác định được thật, giả, nhái, thì hiệu “cái muôi” dài vốn lâu nay được bà con người Việt ở Huế, Quảng Trị tin dùng, lại có những gói vơi đi với trọng lượng chỉ còn 400gr, được bán với giá từ 20.000 - 22.000 đồng. Những gói như thế cũng xuất hiện tại chợ thị trấn Se Tha Muoc và Sepon, được bán với giá 10.000K.

Nhìn vào miệng gói được hàn lại không giống như nguyên gốc, o Hạnh - một chủ sạp hàng bán đồ gia vị tại chợ Đông Ba (Huế) - giải thích: “Những gói như thế người ta lấy bớt bột ngọt ra để bán giá thấp hơn, hoặc lấy bột ngọt ra để pha thêm thứ khác vào”. Hỏi tiếp “thứ khác là những gì?”, thì các tiểu thương cho rằng có thể là bột củ bình tinh, hoặc là loại bột ngọt khác chất lượng kém hơn. Theo o Hạnh, ngay tại thành phố Huế, những người đi chợ vẫn thích mua bột ngọt “cái muôi” dài, đặc biệt là “những người ở làng” ra, vì vị ngọt của nó đậm hơn, nên chỉ cần dùng liều lượng ít hơn.

Vào thời điểm vấn đề an toàn vệ sinh thực phẩm đang trở nên nhức nhối, có quá nhiều sản phẩm đánh lừa cảm quan người dùng bằng màu sắc, sự bắt mắt, hay hương vị..., thì việc đánh giá chất lượng theo vị giác lại chính là yếu tố chứa đựng nhiều nguy cơ. Đặc biệt, những thói quen tiêu dùng chỉ dựa vào cảm quan mà bỏ qua các yếu tố mang tính bắt buộc theo quy định của Nhà nước (không dán nhãn nhập khẩu, không ghi thời hạn sử dụng, không công bố chất lượng hàng hoá - “ba không”) sẽ càng dễ gặp rủi ro. Chiếu theo những tiêu chí trên, vị ngọt của “cái muôi” dài đều không đáp ứng, nhưng lại được người tiêu dùng ở nhiều tỉnh miền Trung tin dùng một cách hồn nhiên, chỉ vì nó... ngọt hơn (!?).

Xe chở bột ngọt “ba không” thả hàng tại chợ huyện Se Tha Muoc, tỉnh Savan Nakhet.

Hiện chưa có những đánh giá chính thức về loại sản phẩm gia vị này về mức độ an toàn và chất lượng. Nhưng theo một kết quả kiểm định mới đây của Trung tâm Dịch vụ phân tích thí nghiệm TPHCM từ hai mẫu bột ngọt “cái muôi” dài 43rd và Chùa vàng, thì hàm lượng monosodium glutamat (người Việt quen gọi là bột ngọt) lần lượt đạt 98,2% và 98,7%; trong khi theo Tiêu chuẩn quốc gia TCVN 1459:2008, trong trường hợp này chất chính monosodium glutamat không được nhỏ hơn 99%. Đó là chưa kiểm định đến những gói sản phẩm bột ngọt “cái muôi” dài bị sang chiết, trộn... được bày bán la liệt tại các chợ An Cựu, Đông Ba, Tây Lộc, Bến Ngự, Phú Bài (Huế); Lao Bảo, Mỹ Chánh, Đông Hà, Quảng Trị (Quảng trị)...

Sự đón nhận hồn nhiên của người tiêu dùng miền Trung đối với loại bột ngọt Thái “ba không” bắt nguồn từ nguyên nhân chính là nhận thức chưa đầy đủ chứ không hẳn do giá rẻ. Tại các chợ trên, giá bán lẻ mỗi gói 500gr bột ngọt “cái muôi” dài là 25.000 đồng, so với một số hiệu bột ngọt sản xuất tại VN thì tương đương về giá, nhưng so với một vài hiệu khác thì đắt hơn từ 500-1.000 đồng/gói 500gr, và đắt hơn từ 2.000-5.000 đồng nếu tính theo kilôgram. Thế nhưng người tiêu dùng miền Trung vẫn “chung thủy” với bột ngọt “ba không”.

Cái “không” thứ tư

Nếu cho rằng nhận thức tiêu dùng của người tiêu dùng miền Trung còn hạn chế hơn so với người tiêu dùng miền Nam hay miền Bắc không phải là không có lý, nhưng sẽ gặp phải sự tranh luận. Song có một thực tế là loại bột ngọt “ba không” của Thái không có cửa tại thị trường miền Nam và miền Bắc như tại miền Trung. Thực tế này có thể chạm lòng tự ái những người tiêu dùng thích vị ngọt của loại bột ngọt “ba không”, nhưng qua đó lại đưa ra một lời cảnh tỉnh không thể bỏ qua: Người tiêu dùng không thể tiếp tục phó mặc sức khỏe cho những sản phẩm nguồn gốc xuất xứ không rõ ràng, không có những đơn vị nhập khẩu và phân phối chịu trách nhiệm và cũng mờ tịt về chất lượng.

Thực tế trên cũng đặt ra những câu hỏi cho các nhà sản xuất tại VN là phải chăng làm thị trường và thương hiệu chưa đủ mạnh tại mảnh đất miền Trung so với hai thị trường miền Nam và miền Bắc? Có phải vì sức mua của thị trường miền Trung yếu hơn nên các nhà sản xuất trong nước ít quan tâm, tạo cơ hội cho hàng lậu “ba không” chiếm lĩnh?

Nhưng vấn đề quan trọng nhất vẫn là hàng rào kiểm tra, kiểm soát của các cơ quan chức năng tại những tỉnh miền Trung. Công tác này thực sự có bị buông lỏng, nếu không bột ngọt lậu “ba không” không thể được bày công khai tại các sạp hàng trong chợ và từng bước lấn chiếm thị trường, với mức “khủng” tới 50% thị phần. Gần một tháng sau thời điểm Cục Quản lý thị trường có công văn yêu cầu đẩy mạnh công tác kiểm tra, tình trạng bột ngọt “ba không” tràn lan tại các chợ ở Quảng Trị, Huế, Quảng Bình... vẫn không có gì thay đổi.

Theo thống kê từ đội ngũ khảo sát của phía doanh nghiệp, tại 5 tỉnh miền Trung nói trên có 56 chợ với khoảng 1.215 quầy sạp đang bán loại bột ngọt lậu “ba không” của Thái. Trong đó, thị phần của loại bột ngọt này tại Huế chiếm đến 56%, tại Quảng Trị chiếm đến 68%. Đây là cái “không” thứ tư, cái “không” đáng sợ nhất, vì nó cho thấy một tình trạng không rào cản đối với hàng lậu, hàng hoá không đáp ứng các yếu tố về bảo đảm an toàn, chất lượng theo quy định.

Thế Lâm