Sau gần 20 phút ngược sông, con đò tấp vào một doi cát, ông lái nói to trong tiếng máy nổ phành phạch: Đến Lạc Hoá rồi đấy, các anh xuống đi. Thôn Lạc Hoá hiện ra trước mắt chúng tôi với sự yên bình đến lạ kỳ, nằm lọt thỏm dưới những tán tre xanh.

Chẳng biết thôn Lạc Hóa được lập nên từ thời nào. Thôn chưa có đường vào, chỉ có một lối nhỏ do người dân phát cây đi men theo triền núi dọc bờ sông Gianh gập gềnh đồi dốc và rừng. Vào Lạc Hoá, con đường thuận lợi nhất chính là đường sông mà chúng tôi đã đi. Ông Nguyễn Văn Cảnh- trưởng thôn cho biết thế mạnh thôn mình: Chúng tôi có hơn 4 ha đất lúa, 3 ha đất màu trồng khoai, sắn, ngô, đậu… nhưng đận lụt lịch sử năm 2007 đã trôi mất 1 ha.

Do sống bằng nông nghiệp, đất đai canh tác ít nên đời sống người dân Lạc Hóa rất khốn khó. Để giảm bớt cái nghèo, bà con đã nuôi 30 tổ ong, nhưng vì là ong tự nhiên nên sản lượng mật không bao nhiêu. Nhiều hộ dân khác thì vào rừng đào củ khúc khắc (một loại củ được thu mua để làm thuốc) trong những ngày nông nhàn, đem bán cho thương lái dưới Minh Cầm. Thời điểm chúng tôi đến cũng là lúc ở đây đang rộ lên “phong trào” vào rừng đào củ khúc khắc nên 145 nhân khẩu của thôn Lạc Hoá vắng hoe, chỉ còn mấy đứa con nít giữ nhà.

Đang nói chuyện, ông trưởng thôn xòe bàn tay sần sùi chai sạn ra khoát một vòng rộng: “Tương lai thì không biết ra răng, chứ hiện tại thôn không đường, không trường, không trạm, không chợ và điện cùng không nốt thì dựa vào gì để mà dân thoát nghèo được! Khó khăn vậy nhưng không được hưởng chính sách ưu tiên gì đâu, ngay cả chương trình 135 cũng không…”.

Cả thôn Lạc Hoá chỉ có 2 cái tivi đen trắng dùng bình ắc quy, một của ông Loan, người được coi là có điều kiện kinh tế khá nhất thôn do biết làm thêm nghề phụ, chăn nuôi được đàn trâu bò 12 con. Cái tivi còn lại là của gia đình ông Cư, Bí thư chi bộ. Ngoài ra, thôn cũng có vài máy cái radio. Tất cả đều đã quá cũ kỹ, xộc xệch nhưng là “cứu cánh” của đời sống văn hoá tinh thần cho người dân.

Khó khăn kinh tế là vậy, còn sự học của con em Lạc Hoá thế nào. Trong năm học này, thôn có 21 học sinh các cấp, trong đó THPT có 2 em, THCS có 13 em. Do không có lớp mẫu giáo nên con em Lạc Hoá cứ đến độ tuổi là vào học ngay lớp 1, đứa lớn dắt díu đứa nhỏ tới trường ở trung tâm xã, vượt qua quãng đường rừng đến 6km.

Bình thường thì em nào có sức khoẻ mới đi về được trong ngày, không thì trú lại nhà người quen gần trường, lâu lâu về nhà một lần. Có lẽ cùng chính vì lý do này mà suốt một buổi ở Lạc Hoá, chúng tôi không tài nào gặp được một em học sinh, để trực tiếp được nghe các em kể về chuyện học của mình. Anh Đậu Đình Hùng, cán bộ phụ trách văn hoá- xã hội xã Mai Hoá cho biết: “Do cách trở đường sá nên học sinh Lạc Hoá kiếm được cái chữ cực lắm các anh ạ, điện đóm không có, cứ đèn dầu tù mù mà học!”.

Niềm tự hào về sự học và đỗ đạt của cả thôn Lạc Hoá là cô giáo Hiền, tốt nghiệp đại học, hiện đang dạy môn Địa lý ở Trường THPT Phan Bội Châu. Ông Nguyễn Văn Cảnh, trưởng thôn khẳng định: “Cô Hiền là tấm gương sáng để học sinh Lạc Hoá noi theo…Nhưng không biết đến bao giờ các cháu mới noi theo được đây”.

TÂM PHÙNG