Các loại hình dân gian ở huyện Quảng Trạch đã và đang phát triển có chiều sâu và chiều rộng. Hầu hết các loại hình văn hóa dân gian tập trung vào người cao tuổi ở các thôn, xóm, khu dân cư, hay sôi nổi hơn là ở các câu lạc bộ văn nghệ dân gian. Nơi sinh hoạt của loại hình văn hóa nghệ thuật dân gian này là những mái đình, đình làng cổ kính như những làn điệu hát Ca trù, hát Kiều được thể hiện qua những đêm diễn ở hội rằm phục vụ các lễ hội làng của thôn xóm thu hút rất nhiều khán thính giả. Hiện trên địa bàn huyện Quảng Trạch các câu lạc bộ được duy trì hoạt động và ngày càng được nhân rộng trong mọi độ tuổi. Đã có 6 CLB, đặc biệt có CLB thôn Đông Dương, xã Quảng Phương có tới 10 thành viên đều trong độ tuổi từ 12-15 tuổi, đây lại là những thành viên tích cực đóng góp cho CLB những tiếng ca mượt mà và khỏe khoắn. Họ chính là thành phần lưu giữ và phát triển những giá trị truyền thống của loại hình văn hóa dân gian này. Trong nhiều năm qua, các CLB văn nghệ dân gian tại huyện Quảng Trạch luôn hăng hái tham gia mọi chương trình văn nghệ dân gian trong toàn quốc và đã được đánh giá cao trong hoạt động văn nghệ dân gian này. Từ xưa cho đến bây giờ, những làn điệu dân gian mà đặc biệt là hát ca trù đã luôn là tâm điểm của các lễ hội truyền thống văn hóa địa phương với nhiều thể loại phong phú và đặc sắc trở thành vốn quý của vùng quê Quảng Trạch. Hát ca trù là nghệ thuật hát thơ, có một hệ bài bản phong phú quy định cho từng lối hát thờ, hát chơi và hát thi. Lời lẽ, ca từ của ca trù mang tính uyên bác, ít lời mà nhiều nghĩa, giàu chất thơ, mang nhiều cảm xúc, trầm, ngâm, sâu lắng. Ca trù có đủ các thể loại từ trữ tình lãng mạn đến sử thi anh hùng, triết lý giáo huấn... đã thu hút sự tham gia sáng tác, thể nghiệm tài năng của nhiều văn sỹ và trí thức. Có hiểu thấu nội dung và nghệ thuật ngôn từ trong các bài ca cùng sự biểu hiện tinh tế của các ca nữ trong sự phối hợp nhịp nhàng với ngón đàn, kho phách... mới thấy hết vẻ đẹp và giá trị của loại hình nghệ thuật này. Mặc dù trải qua nhiều biến động lịch sử, xã hội nhưng ca trù vẫn có một sức sống riêng bởi giá trị nghệ thuật của nó đối với văn hóa Việt Nam. Hát ca trù tại huyện Quảng Trạch đã được lưu giữ hàng trăm năm nay và đã góp vào trong bộ hồ sơ hát ca trù của người Việt do Viện Âm nhạc Việt Nam, Bộ VH-TT-DL xây dựng trình UNESCO công nhận là Di sản Văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Từ khi có Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII) về giữ gìn và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, các cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương, các ban, ngành liên quan trong toàn tỉnh nói chung và huyện Quảng Trạch nói riêng đã quan tâm sát sao tới việc bảo tồn và phát triển vốn văn hóa truyền thống, duy trì hoạt động một cách hiệu quả và đúng hướng. Đặc biệt, trong những năm qua, loại hình hát ca trù của huyện Quảng Trạch là một trong những chiếc nôi về văn hóa dân gian đã góp phần tạo nên bản sắc của một vùng quê. Như ở thôn Đông Dương đã có những đóng góp tích cực về tư liệu về giá trị truyền thống của các làn điệu ca trù mà câu lạc bộ đã sưu tầm và lưu giữ được đến ngày nay.

Qua nhiều lần khảo sát điều tra của Bộ VH-TT-DL, mới đây, Sở VH-TT-DL tổ chức lễ kỷ niệm Ngày Di sản Văn hóa Việt Nam (23-11) và trao Bằng của UNESCO ghi danh Ca trù - Di sản Văn hóa phi vật thể của nhân loại cần được bảo vệ khẩn cấp cho huyện Quảng Trạch, đây là vinh dự cho huyện.

Để các loại hình văn nghệ dân gian nói chung và ca trù nói riêng không bị mai một, chính quyền địa phương đã và đang có những phương án nhằm duy trì và phát huy nền văn nghệ dân gian đáng quý này.

Báo QB số 251 - 2010