Để giữ cho mạch máu vận tải vào chiến trường thông suốt, đã có nhiều tấm gương kiên cường bám trụ, dũng cảm hy sinh của bộ đội và thanh niên xung phong (TNXP) trên bến phà và cung đường đi qua bến phà này.

Trong hành trình “trở lại Trường Sơn huyền thoại” chúng tôi trở lại địa bàn Long Đại và nghe kể về những TNXP 37 năm trước đã ngã xuống trong khi làm nhiệm vụ như những đồng đội của họ ngã xuống ở Ngã ba Đồng Lộc, Truông Bồn…

Những cái tên hóa vào lòng đất

15 TNXP quê Nghệ An đến Long Đại trong đội hình TNXP làm nhiệm vụ bạt núi, mở đường 15 - một tuyến đường chiến lược trong hệ thống đường Trường Sơn. Nơi họ làm sát với phà Long Đại.

Khi người làng Long Đại kéo đến dốc sức dập lửa thì cả 15 TNXP ấy đã hy sinh. Cựu chiến binh (CCB) Đinh Hữu Chiến vốn là lính trinh sát ở phà Long Đại. Trước bình minh, ông ra triền sông Đại Giang trinh sát nắm tình hình, khi dãy nhà của 15 TNXP bị cháy, ông có mặt đầu tiên, vật lộn với lửa để cứu người, nhưng…

Chiếc rương kỷ vật của liệt sĩ Vũ Văn Năm tại nhà thầy giáo Hoàng.

Ông kể: “Khi sự việc diễn ra, tui có mặt đầu tiên, lao vào đám lửa rừng rực nhưng chỉ kéo ra được những thi thể”. 15 con người mới hôm trước còn hát vang “Cô gái mở đường” bên bến phà Long Đại, nay trong tay ông, đã là 15 thi hài cháy đen. Ông Chiến đã tự tay khâm liệm, cùng với bà con và đơn vị tổ chức lễ truy điệu và đưa 15 TNXP quê Nghệ An “sống bám đường, chết kiên cường dũng cảm” vào lòng đất quê hương Long Đại.

Ba tháng sau ngày các liệt sĩ TNXP quê Nghệ An hy sinh, ngày 19-9-1972, 16 chàng trai cô gái C130 TNXP quê ở Thái Bình về tiếp sức cho phà Long Đại cũng đã hy sinh anh dũng tại xóm 3 thôn Long Đại.

Theo lời kể của người dân Long Đại, sau một chuyến đưa hàng sang bờ Nam thành công, cả tiểu đội nghỉ trưa trong hầm. Xế bóng, khi 4 TNXP nam khỏe mạnh là Năm, Báu, Hà, Kiêm tiếp tục chèo thuyền đưa hàng qua bên kia sông thì máy bay Mỹ xuất hiện. Chúng ném bom như rải thảm xuống Long Đại. 4 chiến sĩ trên thuyền hy sinh. Căn hầm - nơi trú của những TNXP còn lại cũng trúng bom...

CCB Đinh Hữu Chiến kể lại: “Lúc đó tui ở trên đồi cao. Thấy bom thả trúng hầm, liền chạy xuống thì cả 16 người đã ra đi. 4 người nam không còn nguyên xác. Tui lúc đó phải bắn hiệu lệnh ba phát súng chỉ thiên để các đơn vị ở gần biết có nhiều người chết mà đến ứng cứu. Đời tui rứa là hai lần chứng kiến và đưa tiễn 31 người con yêu nước hy sinh anh dũng”.

Và tình người ở lại

Trong 15 TNXP Nghệ An hy sinh ngày 16-6-1972, bà con Long Đại thương nhất là A trưởng Huệ. Huệ mới xa chồng lên đường ra trận được hơn 3 tháng, đơn vị biết chị đã mang thai. Người làng Long Đại khi khâm liệm Huệ đã khóc thương cho chị và xót xa cho đứa trẻ chưa kịp ra đời…

Hòa bình lập lại, theo lời kể của ông Nguyễn Văn Tự - Trưởng ban liên lạc C130 tại Thái Bình - thì anh Hoàn đã qua nhà chị xin thỉnh chị về thờ cúng trên bàn thờ gia tiên. 37 năm trôi qua, anh vẫn một mực thủy chung với người yêu hy sinh bên bến phà Long Đại.

Làng Long Đại vẫn còn nhớ hình ảnh TNXP Vũ Văn Năm sau những buổi ngơi việc, thường tận dụng những tấm ván thùng đạn để đóng rương đựng sách vở học tập cho nhiều em nhỏ trong làng. Đã có cả trăm cái rương ra đời như vậy. 37 năm sau, chúng tôi trở về Long Đại, trong nhà thầy giáo Nguyễn Văn Hoàng vẫn còn lưu giữ chiếc rương mà liệt sĩ Năm đã đóng tặng thầy Hoàng.

Chị Trần Thị Thảo, vợ thầy giáo Hoàng, nói: “Cả nhà tui quý nhất cái rương này. Lúc nào cái rương cũng được đặt ở gian giữa để mỗi lần cả nhà có lễ, có giỗ là thắp hương”.

Ước nguyện...

Bên bến phà Long Đại, nơi các TNXP Nghệ An và Thái Bình hy sinh, nay cây cối đã phủ xanh, dấu tích chiến tranh hầu như không còn. Lúc chúng tôi đến, bên đường 15, cách bến phà Long Đại khoảng vài chục mét chỉ còn thấy một tấm bia có dòng chữ: “Điểm vượt sông ác liệt nhất năm 1965 - 1975” đã rêu phong cỏ úa. Cái hầm nơi 16 TNXP Thái Bình trú ẩn và hy sinh nay chẳng còn lưu dấu gì. Nếu không được ông Nguyễn Văn Trương, 83 tuổi, dẫn ra góc vườn tận tình vạch lá tìm lại dấu tích là một vết lõm thì chẳng ai biết. Ở góc vườn, ông Trương lập bàn thờ trời để thờ những người đã hy sinh năm 1972. Cái bàn thờ nhỏ, nhưng với ông đó là cả một tấm lòng.

Cầu Long Đại trong chiến tranh. Từ năm 1965 đến 1975 là nơi ác liệt nhất của tuyến đường Đông Trường Sơn. Ảnh: Tư liệu

Người Long Đại có truyền thống “uống nước nhớ nguồn”. Đã 37 năm trôi qua, mọi người vẫn không quên những liệt sĩ TNXP quê ở Nghệ An, Thái Bình đã chiến đấu và anh dũng hy sinh trên quê hương mình. Hàng năm vào ngày 16-6-1972, người làng nhà nào cũng làm mâm cúng. Nhà có điều kiện thì đặt mâm đầy đặn, nhà khó khăn thì thắp nén nhang thành kính.

Để ghi nhận công lao cho các liệt sĩ hy sinh vì Tổ quốc, người dân Long Đại ước nguyện xây dựng một ngôi đền hoặc một đài tưởng niệm, như đài tượng niệm liệt sĩ TNXP ở Ngã ba Đồng Lộc (Hà Tĩnh), Truông Bồn (Nghệ An), để bà con có nơi thắp nén nhang thờ tự. Người làng Long Đại đã nhiều lần viết đơn kiến nghị cấp trên đầu tư xây tượng đài hoặc chí ít là nhà bia tưởng niệm 31 liệt sĩ TNXP ở Long Đại.

Những lần tiếp xúc cử tri, hay đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh về, dân làng Long Đại cũng đều thỉnh nguyện ước vọng của mình. Thế nhưng, tất cả vẫn đang dừng lại ở… lời hứa. CCB Đinh Hữu Chiến nói: “Năm nào cả làng Long Đại với chục ngàn dân cũng kiến nghị. Lần này nếu trên Trung ương, tỉnh, huyện không có động tĩnh gì thì làng tui đóng góp. Họp dân rồi. Nghèo thì nghèo nhưng nói tới việc dựng bia tưởng niệm TNXP thì ai cũng sẵn lòng đóng góp. Các anh chị anh dũng hy sinh cũng vì dân vì nước, vì hòa bình thống nhất… mà bây giờ người sống không nhớ tới họ, không làm được chút gì cho họ, là có tội lắm…”.

Khi chúng tôi rời Long Đại, bầu trời bắt đầu lấp lánh những vì sao. Người làng Long Đại nói: Các chú nhìn lên đi, có 31 vì sao sáng là các anh chị TNXP quê ở Nghệ An, Thái Bình đang ở trên nhìn xuống đó...

ĐÌNH TỨ