Chỉ mang đi các vở ngắn, ai đóng nhân vật nào giữ phục trang đó cùng với tư trang cá nhân. Những gì nặng nhọc thanh niên "bao giàn". Các nữ diễn viên phải tính toán sắp xếp "phụ tùng riêng" mang theo không làm ảnh hưởng sức khỏe hành quân biểu diễn. Bộ Văn hóa cấp riêng cho đoàn chiếc xe mới cứng chở diễn viên và hành lý - dụng cụ sân khấu trên mui lên đường, tạm biệt Hà Nội vào một buổi sớm mai.

Đến ngày thứ hai, quá nửa đêm ôtô đổ đèo Lý Hòa (địa phận Quảng Bình) thì, ầm ầm ào ào máy bay gầm rú trên đầu. Xe đột ngột dừng lại. Nghe tiếng hét "xuống xe chạy mau tránh xa mặt đường!”, mọi người nháo nhào nhảy xuống đất, chạy thục mạng về phía tây có rặng phi lao mờ mờ...

Pháo sáng bung lơ lửng giữa trời đêm chụp xuống không gian lộ rõ một vệt đen ngoằn ngoèo - những đoàn xe nối đuôi nhau trên Quốc lộ 1A. Bom nổ từng đợt ở góc trời, tiếp theo là rốckét vút ngang đầu. Các nữ diễn viên níu tay nhau cắm đầu chạy về phía hàng phi lao. Không còn nghe tiếng máy bay chỉ có tiếng réo nhau thất thanh trong đêm. Tập trung điểm danh quân số đầy đủ, ai nấy nghe tiếng "có" mừng rơn trong thời khắc sinh tử.

Trưởng đoàn động viên anh chị em: “Thằng Mỹ đánh phủ đầu nhưng ta bảo toàn được "sinh lực" là thắng nó một điểm rồi!”. Có tiếng lo lắng trong đêm: "Nhưng mất hết gạo rồi, làm sao đây?", (ngày đó cán bộ đi công tác mà không có sổ gạo kèm theo coi như đói). "Yên chí, Tỉnh ủy Quảng Bình đã được tin đoàn ta vào phục vụ, sẽ không để cho ta đói đâu".

Đoàn kịch Nam Bộ vào Trường Sơn

Hành quân bằng đôi chân mang dép cao su chưa quen, ngường ngượng bước đi cứ chập chờn. Một người chọc cười bảo với nữ diễn viên thường hát bài "Bánh xe lăn" bây giờ xe cháy rồi, phải đổi lời "xe tôi cứ lăn đi" thành "chân tôi cứ lê đi" mới hấp dẫn, làm mọi người cười ồ lên.

May thay, cán bộ Ty Thông tin đến đón, cho biết một đạo diễn đoàn cử vào đây tháng trước đang huấn luyện ở Lệ Thủy cho Văn công Quảng Bình vừa mới thành lập trong "ni", còn Ty Văn hóa đã lên kế hoạch bố trí Đoàn kịch Nam Bộ phục vụ các huyện.

Tập thể họp nhanh, bàn đi tính lại cả tỉnh Quảng Bình và các đơn vị bộ đội ở phía tây Trường Sơn, khối lượng khán giả quá lớn, tán thành nên chia đoàn thành hai bộ phận quân số bằng nhau, cùng diễn những tiết mục ngắn mới có thể hoàn thành kế hoạch biểu diễn trong thời gian 3 tháng. Giang Thuận, diễn viên phụ trách cánh Bắc sông Gianh, Lê An chỉ huy cánh Nam sông Gianh, Giám đốc Nhà hát kịch - đạo diễn Bích Lâm chỉ đạo chung.

Bắc hay Nam sông Gianh đều có những suất diễn khó quên với những kiểu sân khấu "ứng biến" không giống bất kỳ sân khấu nào trên thế giới, đặc biệt là lớp khán giả "đội bom" để xem diễn kịch!

Trên trời ngày cũng như đêm, địch tăng cường giám sát chặt các trục đường giao thông, nhất là những bến phà hầu hết vận hành thủ công, còn vài bến phà "ưu tiên'" có canô "dẫn" cũng hoạt động rất hạn chế phòng máy bay "tìm nhiệt" đến trút bom. Mà bến phà nào cũng nằm trong "tọa độ", từ Hà Nội xuôi theo Quốc lộ 1A: Hàm Rồng (Thanh Hóa), Bến Thủy (Vinh), Ròn (sông Gianh).

Biểu diễn cho bộ đội xem ở chiến trường thì đủ kiểu sáng tạo sân khấu "dã chiến", nghĩa là không gian nào cũng ứng biến để biểu diễn. Một chiều xế bóng đang hành quân đến nghỉ đêm trong "rú" theo kế hoạch, bất ngờ gặp đơn vị chuẩn bị lên đường. Thủ trưởng người Nam Bộ, dân Bến Tre bất chợt đề nghị với đoàn và cán bộ Ty Văn hóa, diễn cho đơn vị mình được làm quen giọng miền Nam trước khi rời đất Bắc...

Trung đoàn trưởng tha thiết: Tập kết ra Bắc, có dịp về học tập ở thủ đô Hà Nội, tôi được xem các anh chị diễn "Lu Ba", "Câu chuyện Iếc cút" và "Trương Định", bây giờ đơn vị tôi được xem văn nghệ trước khi lên đường thì như được bồi dưỡng một lớp "ngoại khóa" động viên hết sức lớn để "vượt tuyến" về Nam... Thế là văn công tranh thủ "diễn liền" kẻo mặt trời khuất núi.

Đơn vị truyền lệnh: Bộ đội tập họp, ngồi dọc theo hàng cây ngụy trang ở mí rừng để xem biểu diễn. Sân khấu là lõm đất trống sát bìa rừng. Trong khi chờ đợi diễn viên hóa trang, tranh thủ phụ diễn "ca nhạc", tuy là tiết mục phụ nhưng ca sĩ hát rất khí thế, còn bộ đội hào hứng chú ý nghe giọng phương Nam. Hát sô-lô, song ca, tốp ca, hát giữa trời không có "tăng âm" mà khu rừng như lặng im thưởng thức.

Nhạc "Hành quân xa dẫu có nhiều gian khổ..." trỗi lên kết thúc trong tiếng vỗ tay của chiến sĩ, còn các diễn viên mặt sạm đen bởi khói muội của dầu mazút... Đoàn xe "Zin" nổ máy rền, bộ đội trên xe ngoắc tay gọi nhắn văn công: "Cám ơn Kịch nói Nam Bộ cho xem "thích quá!”. Đoàn xe chuyển bánh và diễn viên tíu tít vẫy chào bộ đội trong cảnh hoàng hôn mờ ảo của núi rừng...

Theo liên lạc về "Hợp tác xã" đãi diễn viên ăn bữa cơm chiều dọn ở giữa sân gạch, nhưng phải "ăn mò", phòng máy bay. Món ăn Quảng Bình đặc biệt mặn mà, "món mô cũng cay chi mà cay lạ rứa hè".

Sáng sớm, đoàn hành quân đến phục vụ "Hợp tác xã Đại Phong" đầu đàn. Ông chủ nhiệm đón đoàn ở vệ đường, vồn vã: “Bầy tui chuẩn bị từ hôm qua để xem diễn... chừ, xin mời các "en", các "o" diễn viên xuống hầm, ta sẽ diễn vài suất liền cho bà con thay phiên nhau xem...”.

Theo bậc thang tụt xuống hầm đã thấy khán giả vài chục người ngồi kín "khán phòng" dài độ mươi mét, bề ngang bằng nửa chiều dài. Ở cuối đường hầm có khoảng trống - diện tích thật nhỏ dành cho sân khấu... Chẳng ai bảo ai phải "sân khấu hóa" ở mọi địa hình đáp ứng tình cảm bà con mong đợi.

Ca nhạc bắt đầu, diễn viên kịch ngồi bệt xuống đất hóa trang. Hết 15 phút ca nhạc, bắt đầu diễn kịch ngắn. Các vở "Đâu có giặc là ta cứ đi", "Lá cờ", kèm chương trình ca nhạc thành một suất diễn. Khán giả xem xong một suất, trật tự giải tán nhường chỗ cho suất tiếp theo. Y như các rạp hát ở thủ đô Hà Nội, hết suất này đến suất khác, trật tự và rất đúng giờ. Giữa 2 suất hát là ấm nước chè xanh và rổ khoai lang nóng hổi bồi dưỡng diễn viên tại chỗ.

Sân khấu dưới lòng đất gây "ấn tượng" sâu sắc trong đời diễn viên chưa bao giờ hình dung tới một đợt biểu diễn liền bốn suất cho gần trăm khán giả được xem ưu tiên do thành tích sản xuất - chiến đấu.

Minh Trị (Đoàn Kịch nói Nam Bộ)