An Xá là một làng thuộc xã Lộc Thủy, huyện Lệ Thủy. Ngôi nhà nơi Đại tướng sinh ra là ngôi nhà rường ba gian, lợp ngói theo nếp nhà truyền thống của vùng quê lúa Lệ Thủy. Ở phía dưới mái có thêm một chái tranh làm cửa chống lên che mưa nắng.

Phía trái ngôi nhà rường là nhà bếp, tường xây, lợp tranh. Một cảm giác yên bình, ấm áp níu giữ bước chân người. 5 cuốn sổ lưu bút khổ 30 x 45 cm dày khoảng 100 mm chật cứng những dòng chữ chứa chan tình cảm kính yêu, trân trọng của đồng bào, chiến sĩ khắp cả nước.

Ai đến thăm nhà Bác Giáp cũng có cảm giác bâng khuâng đứng trước ngôi nhà đơn sơ, nơi sinh ra vị tướng lỗi lạc của Việt Nam và thế giới, mà xiết bao bình dị như những ngôi nhà nông dân khác ở vùng quê Việt Nam này.

Nhà có sân rộng, cạnh nhà còn có một khoảnh đất khoảng một sào Trung Bộ dùng để trồng trọt. Phía sau nữa là cánh đồng Lệ Thủy mênh mông nổi tiếng với câu ca dao “Nhất Đồng Nai, nhì hai huyện” (hai huyện có nghĩa là huyện Quảng Ninh và Lệ Thủy của tỉnh Quảng Bình).

Sân nhà lát gạch, có cây vú sữa cổ thụ, cây mai và đặc biệt là cây khế cổ thụ nơi mà Đại tướng thường ngồi dưới bóng mát để học bài và cùng bạn bè đồng lứa chơi trò con trẻ nay vẫn tỏa bóng xanh tươi ngay đầu hồi nhà.

Trông coi ngôi nhà là ông Võ Đại Hàm, hơn 60 tuổi, về hưu, là cháu gọi Đại tướng bằng ông. Nhà ông Hàm ở phía sau nhà Đại tướng. Ông Hàm cho biết, ngôi nhà của gia đình Đại tướng năm 1947 bị bọn Pháp ném phuy xăng đốt trụi. Sau đó gia đình làm nhà tạm để ở.

Mãi đến năm 1977, UBND huyện Lệ Thủy mới đầu tư phục chế lại. Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã về thăm ngôi nhà tuổi thơ của mình nhiều lần. Tháng 4.2002, khi đã hơn 90 tuổi, Đại tướng lại về thăm nhà, ông bâng khuâng ngắm nhìn ngôi nhà, rồi nói: “Tuy chưa giống hoàn toàn, nhưng ngôi nhà làm tôi rất nhớ ngôi nhà tuổi thơ ở nơi đây!”.

Ngôi nhà của Đại tướng được phục dựng nguyên trạng

Ông Hàm dẫn chúng tôi vào nhà. Gian chính giữa là bàn thờ. Phía trên cùng thờ ảnh 2 cụ thân sinh của Đại tướng: Cụ ông Võ Quang Nghiêm và cụ bà Trần Thị Kiên. Phía dưới thờ ảnh bà Nguyễn Thị Quang Thái, phu nhân trước của Đại tướng (em ruột của nhà cách mạng Nguyễn Thị Minh Khai) và ảnh vợ chồng ông Võ Thuần Nho.

Phía ngoài bàn thờ là bàn tiếp khách. Gian bên cạnh là nơi ngủ. Theo lời kể của ông Hàm thì cụ Võ Quang Nghiêm là một nhà nho nghèo, ông vừa dạy học vừa bốc thuốc Bắc chữa bệnh cho bà con nghèo và làm ruộng.

Ông Nghiêm là một nhà nho có uy tín, dân làng hay mời đứng làm chủ tế mỗi khi có việc làng. Khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, ông bị Pháp bắt đưa vào giam ở lao Thừa Phủ, Huế. Cụ bị giặc Pháp tra tấn, hy sinh trong lao tù năm 1947.

Năm 1979, con cháu mới đi tìm mộ và đưa về cải táng tại nghĩa trang huyện tại Mai Thủy, cách nhà khoảng 12 cây số. Còn mộ ông bà nội Đại tướng (cụ Võ Quang Nguyên và cụ Bùi Thị Gái) thì chôn cất tận đầu nguồn sông Kiến Giang, dưới chân núi An Mã , phải đi đò ngược sông cả ngày mới tới được. Ông bà Võ Quang Nghiêm sinh được 7 người con, Đại tướng Võ Nguyên Giáp là con thứ năm, người em kế tiếp là ông Võ Thuần Nho, nguyên Thứ trưởng Bộ Giáo dục.

Bà con làng An Xá kể rằng, mỗi lần Bác Giáp về thăm quê, Bác đều về Nghĩa trang Mai Thủy thắp hương mộ cha và mộ các liệt sĩ, rồi lên chùa An Xá dâng hương. Rồi Bác gặp gỡ trò chuyện cùng các cụ lão làng, thăm hỏi các cháu thiếu nhi, nói chuyện với cán bộ và nhân dân trong xã.

Cũng bởi vậy nên các cụ, các anh cựu chiến binh, thầy giáo xã Lộc Thủy có rất nhiều thơ tặng Đại tướng. Họ làm thơ rồi in thành tập “Tình quê” gần cả 100 bài của hơn 70 tác giả gửi ra Hà Nội biếu Đại tướng. Trong đó có thơ của nhiều cụ 80-90 tuổi, như nghĩa tình làng quê đối với Đại tướng.

Ngõ vào nhà Đại tướng với hai hàng dâm bụt

Năm 2000, Hội Văn học nghệ thuật tỉnh Quảng Bình cũng xuất bản một tập thơ mừng thọ Đại tướng 90 tuổi có tựa đề “Cánh chim bằng”. Đó là tấm lòng người quê hương dành cho Đại tướng - người học trò xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh - Người Anh Cả của Quân đội nhân dân Việt Nam.

Mai đây, những tập thơ đó, hay những di vật liên quan đến tuổi thơ của Đại tướng, những bức ảnh, những cuốn sách của Đại tướng và những cuốn sách viết về Đại tướng của rất nhiều tác giả trong và ngoài nước,... sẽ được sưu tầm, sao chép, phục chế lại để lưu niệm tại ngôi nhà đã sinh ra Đại tướng ở làng An Xá này. Và ai đến đây không những thăm ngôi nhà mà còn được xem những hiện vật về cuộc đời và sự nghiệp vĩ đại của Đại tướng.

Ngôi nhà nhỏ bên dòng sông Kiến Giang hiền hòa sẽ trở thành Nhà lưu niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp, trở thành một “bảo tàng” về Đại tướng ở quê hương, một địa chỉ hành hương của các thế hệ con cháu Việt Nam hôm nay và mai sau.

Đây là ý tưởng mà ông Lê Hùng Phi, Giám đốc Sở VHTTDL Quảng Bình trăn trở bấy lâu nay. Như lời Đại tướng từng nói về vùng đất này: “Quê hương, gia đình chính là nơi hun đúc ý chí, nhân cách và quyết định con đường đi của tôi”.

Nhà lưu niệm Đại tướng Võ Nguyên Giáp sẽ trở thành một địa chỉ du lịch trong tuyến du lịch lịch sử của ngành du lịch Quảng Bình sắp đưa vào khai thác bao gồm các địa danh trên con đường Hồ Chí Minh huyền thoại- Lăng mộ Lễ thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh và nhà lưu niệm của Đại tướng.

Người sưu tầm: Hồng Lựu

(Ghi chú: Tin bài trên được sưu tầm và đăng tin trên trang website nội bộ VP UBND tỉnh nhằm mục đích phục vụ thông tin nội bộ cơ quan)