Sản phẩm chiếu cói An Xá

Trải qua nhiều biến cố, thăng trầm của lịch sử và do nhu cầu của xã hội ngày càng có sự khác biệt, không ít làng nghề ở huyện Lệ Thủy đã dần mai một theo thời gian như nghề đan nón, áo tơi bằng lá, bao lác và bị cói, mây tre, chổi đót, làm hương, giấy bổi, chế biến nước mắm, ruốc tép, làm mè xửng, các loại bún, bánh... Vượt qua các khó khăn, thách thức, những năm trở lại đây, không ít làng nghề truyền thống trên địa bàn được "hồi sinh" và tìm được chỗ đứng trên thị trường, tạo nhiều công ăn, việc làm cho người lao động địa phương, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, góp phần thực hiện có hiệu quả Chương trình MTQG xây dựng nông thôn mới. Một trong những minh chứng tiêu biểu đó là HTX làng nghề chiếu cói An Xá (xã Lộc Thủy) của quê hương Đại tướng Võ Nguyên Giáp.

Nguyên liệu cói

Đến nay, các bậc cao niên trong làng thường kể lại, nghề làm chiếu cói xuất hiện tại An Xá cách đây khoảng trên 600 năm về trước. Lúc này, An Xá là vùng hạ lưu sông Bình Giang (sông Kiến Giang ngày nay), phía hữu ngạn là một doi đất phù sa bồi tích. Hàng năm, doi đất ấy cứ dài ra và cao thêm, tôm cá nhiều, chim muông lắm. Hình thế doi đất đẹp tựa Vĩ Long, người dân An Xá Hạ đến đây đánh bắt chim, cá trú ngụ qua đêm rồi dần dà dựng lên lều trại sinh sống. Khi đã đủ mặt 12 dòng họ, ngoài 02 nghề chính là nông và ngư, người dân nơi đây đã phát triển nghề dệt chiếu cói được mang theo từ Miền Bắc vào. Khi mà cụ Ngô Khai, người lấp sông khai đất An Xá ngày nay khuyến khích người dân ở đây làm thêm nghề dệt chiếu cói vào những lúc nông nhàn. Từ đó, nghề dệt chiếu cói dần dần trở thành nghề thủ công truyền thống nơi đây. Cũng theo cuốn "Địa chí huyện Lệ Thủy" (Nhà xuất bản Văn hóa - Thông tin xuất bản tháng 8/2010) cho biết, nghề thủ công truyền thống ở Lệ Thủy xuất hiện từ rất sớm. Từ xa xưa, các cư dân bản địa nơi vùng đất này đã biết sản xuất các công cụ phục vụ cho săn, bắt, hái, lượm, trồng trọt, chăn nuôi... Dưới thời vua Lê Thánh Tông, rất nhiều ngôi làng ở Lệ Thủy đều có nghề thủ công truyền thống như Kẻ Thá (làng An Xá), Kẻ Đợi (làng Đại Phong) có nghề dệt chiếu; Kẻ Chền (làng Quảng Cư) có nghề mộc; Kẻ Tuy (làng Tuy Lộc) có nghề nấu rượu nổi tiếng và làm giấy bổi...

Công đoạn dệt chiếu

Xác định nghề chiếu cói là khâu đột phá trong hướng giải quyết việc làm, nâng cao thu nhập cho người dân, những năm qua, lãnh đạo xã Lộc Thủy, thôn An Xá đã quan tâm đến việc khôi phục, phát triển làng nghề chiếu cói. Ngay từ tháng 11/2010, HTX làng nghề chiếu cói An Xá thành lập và được xã tạo điều kiện chuyển toàn bộ cơ sở vật chất Trường Tiểu học khu vực An Xá cho ông Trần Hữu Trung - một người cháu của Đại tướng thuê làm mặt bằng sản xuất. Với diện tích khuôn viên 2.000 m2, khu nhà gồm 07 phòng dùng làm xưởng sản xuất, HTX đã mạnh dạn đầu tư mua 03 máy dệt chiếu công nghiệp bán tự động với giá trị trên 300 triệu đồng để tăng năng suất, chất lượng sản phẩm. Với việc áp dụng công nghệ mới, HTX đã góp phần rút ngắn thời gian sản xuất, nâng cao chất lượng sản phẩm cũng như thay đổi đáng kể về chất lượng, sợi cói trở nên mịn, dày và bền đẹp hơn. Sau khi dệt xong sẽ tiếp tục công đoạn may viền chiếu với các loại vải phù hợp, tạo mẫu mã đẹp và độ bền cho sản phẩm. Giá bình quân cho sản phẩm chiếu 1,6m là 100.000 đồng/chiếc và có đủ khả năng cạnh tranh về giá cả, mẫu mã cũng như chất lượng…

Theo ông Trung, tính đến nay, làng An Xá có khoảng 400 hộ với gần 2.000 nhân khẩu, trong đó hơn 80 hộ tham gia nghề sản xuất chiếu cói. Địa phương cũng đã mở rộng diện tích trồng cói từ 04ha lên 10ha, đáp ứng cơ bản nhu cầu nguyên liệu cho HTX làng nghề chiếu cói An Xá. Chính từ nghề chiếu cói dần được khởi sắc đã giải quyết việc làm thường xuyên cho 20 xã viên và hàng trăm lao động nông nhàn tại địa phương. Trung bình, HTX tiêu thụ hơn 12.000 đôi chiếu/năm, thu lãi khoảng 250 triệu đồng. Ngoài ra, những diện tích ruộng sản xuất lúa, hoa màu kém hiệu quả đã được người dân chuyển đổi thành vùng nguyên liệu cói.

Tuy nhiên, chiếu cói An Xá hiện chỉ mới đáp ứng đủ nhu cầu của khách hàng trên địa bàn huyện Lệ Thủy cùng một số huyện lân cận và tỉnh Quảng Trị. Để nghề truyền thống của quê hương tiếp tục đáp ứng phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, thời gian tới, HTX đang đầu tư, mở rộng sản xuất, tập trung đào tạo tay nghề cho các xã viên.

Sản phẩm chiếu sắp hoàn thành

Trong quá trình trò chuyện với chúng tôi, chị Trần Thị Xanh (45 tuổi), ở xóm 3 là một trong những người thợ có tay nghề giỏi của HTX chia sẻ: Để dệt một chiếc chiếu thường cần có 02 người, một người dệt chiếu và một người đưa cói vào khung để dệt. Tùy theo hình dáng hoa văn, người dệt sẽ điều khiển mắc cửi đơn hoặc kép để đan hoa văn cho phù hợp. Bàn tay phải khéo léo điều khiển sợi đay lúc nâng lên, lúc hạ xuống để tạo ra các hình dáng hoa văn thật ăn khớp, trùng khít với nhau. Trước đây, người dân An Xá chỉ biết sản xuất một loại chiếu trắng duy nhất từ nguyên liệu cói nguyên chất, hiện nay HTX đã nhanh chóng chuyển đổi sản xuất 03 mẫu mã: Chiếu trắng, chiếu hoa và chiếu kẻ.

Để họa tiết, màu sắc chiếu cói sắc nét, khó phai, người thợ làng nghề chiếu cói An Xá phải mất rất nhiều công đoạn, trước tiên là chọn sợi cói về nhuộm phẩm với đủ loại màu tươi tắn, tiếp đến công đoạn nhuộm màu cũng cần phải có kinh nghiệm và kỹ năng chính xác, sau khi nấu phẩm màu xong, tùy theo độ đậm, nhạt mà có thể nhúng từng chùm nhỏ vào từ 2-3 lần trở lên. Cói nhuộm phẩm xong phải phơi cho đủ nắng nhưng không quá gắt vì dễ giòn, gãy và không để dịu vì dễ ẩm mốc. Nguyên liệu cói dùng để dệt chiếu phải ửng màu xanh, dệt xong đem phơi sẽ cho ra màu trắng sáng. Sợi cói phải dài, nhỏ, đều cả 02 đầu và không chắp nối thì sẽ dệt nên những chiếc chiếu mịn màng và bền bỉ, giá bán ra thị trường cũng cao hơn rất nhiều.

Theo ông Võ Đình Tuấn, Chủ nhiệm HTX An Xá: “Thực hiện lời dạy của Đại tướng, Đảng bộ và nhân dân thôn An Xá đã tập trung nguồn lực để xây dựng làng nghề chiếu cói. HTX đã trích ra một phần quỹ đất để cho bà con chủ động trong công tác sản xuất cây cói, cây đay, đồng thời trích một phần kinh phí hỗ trợ bà con trong vùng để cải tạo đất và giống”.

Không dừng lại ở các sản phẩm truyền thống và một số mẫu mã mới vừa đưa vào sản xuất từ đầu năm 2011, HTX tiếp tục đầu tư máy móc hiện đại để sản xuất chiếu có kích cỡ lớn (1,8m) nhằm đáp ứng nhu cầu thị trường trong giai đoạn mới. Hiện, các sản phẩm chiếu từ 1-1,6m đã có sự phát triển vượt bậc so với chiếu cói truyền thống từ quá trình nhuộm cói, in hoa văn và may viền chiếu, bước đầu được người tiêu dùng đón nhận nhiệt tình. Việc duy trì, phát triển làng nghề chiếu cói An Xá, Đảng bộ và nhân dân xã Lộc Thủy thực hiện đúng như di nguyện của Đại tướng Võ Nguyên Giáp lúc sinh thời. Đây thực sự là những nén hương bày tỏ tấm lòng thành kính, tri ân của Đảng bộ và nhân dân xã Lộc Thủy kính dâng lên Đại tướng Võ Nguyên Giáp - người học trò gần gũi, xuất sắc của Chủ tịch Hồ Chí Minh, Tổng Tư lệnh Quân đội nhân dân Việt Nam, vị tướng lừng danh thế giới, người con ưu tú của quê hương Quảng Bình nói chung, Lệ Thủy nói riêng.

Thêm một mùa xuân mới nữa lại về với làng nghề chiếu cói An Xá, tin rằng với quyết tâm gắn bó, duy trì phát triển nghề truyền thống mà ông cha truyền lại sẽ được nhân dân địa phương tiếp tục phát huy để xây dựng quê hương An Xá mỗi ngày thêm khởi sắc, tươi đẹp hơn.

Minh Huyền