Đối với người dân Quảng Bình, trước đây nước mắm Nhân Trạch đã rất nổi tiếng về sự thơm ngon và bổ dưỡng thông qua việc chế biến bằng phương pháp thủ công truyền thống. Hiện nay, do điều kiện thiên nhiên có nhiều biến động nên sản lượng đánh bắt cá của bà con ngư dân bị giảm dần làm ảnh hưởng không nhỏ tới việc chế biến các mặt hàng từ hải sản, trong đó có việc chế biến nước mắm. Mặt khác là việc thiếu nhãn hiệu hàng hoá; thương hiệu chưa được người tiêu dùng biết đến; thiếu chứng nhận vệ sinh an toàn thực phẩm; thiếu khả năng tiếp cận với thị trường bên ngoài là những rào cản lớn đến khả năng mở rộng thị trường, hạn chế đến nâng cao chất lượng và gia tăng giá trị sản phẩm sản xuất để đem lại thu nhập cao hơn cho những người làm nghề chế biến nước mắm ở Nhân Trạch.

Một buổi đóng gói sản phẩm của Hội viên

Nắm bắt được tình hình đó tháng 6 năm 2010, thông qua sự tài trợ của quỹ Ford trong Chương trình sáng kiến sinh kế nông thôn của viện Nghiên cứu xã hội (ISS), Trung tâm Nghiên cứu và Hỗ trợ các dự án Phát triển (CORADP) đã triển khai dự án “Nâng cao khả năng tiếp cận thị trường cho sản phẩm nước mắm truyền thống tại xã Nhân Trạch, huyện Bố Trạch, tỉnh Quảng Bình”. Nhìn lại những kết quả mà dự án đã triển khai, các cán bộ và nhân dân xã Nhân Trạch không khỏi tự hào về những chuyển biến mới của dự án, điều mà trước đây chính quyền và nhân dân xã cứ nghĩ rằng việc nâng cao chất lượng sản phầm và xây dựng được thương hiệu là một điều quá xa vời.

Từ khi có dự án, những người có tâm huyết với nghề nước mắm được tham gia vào dự án như tiếp thêm được nguồn lực để giữ lấy cái nghề của mình. Dự án đã tổ chức các khóa tập huấn như: Kỹ thuật chế biến, bảo quản đóng gói sản phẩm; quản lý nhà nước về chất lượng, tiêu chuẩn vệ sinh thực phẩm; kỹ năng tiếp cận thị trường, quảng bá thương hiệu sản phẩm; kiến thức pháp luật về quản lý nhãn hiệu hàng hóa và thương hiệu sản phẩm. Các khóa tập huấn này đã cung cấp cho các chị em làm nghề chế biến nước mắm những kiến thức cơ bản cần thiết để cải thiện chất lượng sản phẩm. Đồng thời dự án đã giúp đỡ những chị em có tâm huyết thành lập hội nước mắm Nhân Trạch, tư vấn, hỗ trợ các hoạt động sản xuất chế biến nước mắm để các hội viên có thêm tinh thần chủ động trong việc sản xuất chế biến.

Trước đây, bà con làm nghề chế biến nước mắm ở Nhân Trạch rất khó để làm lù bể thông, có người tìm đủ mọi cách để thông nhưng cuối cùng cũng chỉ biết chắt và lọc lại bằng vải thưa. Từ đó làm ảnh hưởng đến chất lượng sản phẩm, nước mắm bị đen, dễ bị trở mùi. Nguyên nhân là do quá trình giang phơi náo đảo cá không đều, hoặc do lù không thông nên cá không chín cùng một lúc, dẫn đến nước mắm chỗ chín trước chỗ chín sau và nhanh bị hỏng.

Nhận thức được vấn đề này, các chuyên gia tư vấn của dự án đã tận tình hướng dẫn cho các hội viên kỹ thuật đắp lù hiệu quả, lù thông suốt, bên cạnh đó các chuyên gia khảo sát các thông tin liên quan đến việc sản xuất chế biến nước mắm, tìm ra những vấn đề dẫn tới nước mắm của hội viên bị đen, bị trở mùi. Từ khi có các hoạt động của dự án chính quyền và nhân dân địa phương ngày càng tin tưởng vào dự án.

Kết quả của các hoạt động này là dự án đã chọn ra 10 hội viên làm điểm để sản xuất những lô nước mắm đầu tiên theo quy trình của dự án, đồng thời dự án tiến hành hỗ trợ cơ sở vật chất phục vụ việc quản lý chất lượng sản phẩm như: mua máy lọc nước mắm, mua bome kế phục vụ việc kiểm tra chất lượng, mua chai loại 1 lít và 0,45 lít, tiến hành kiểm nghiệm nước mắm của hội viên tại cơ quan quản lý nhà nước về chất lượng sản phẩm, in nhãn mác và đăng ký bảo hộ chất lượng cho thương hiệu nước mắm Nhân Nam. Từ những động thái tích cực đó dự án đã nhận được sự đồng tình hưởng ứng của các hội viên, từ số hội viên ban đầu là 30 hội viên, hiện nay con số hội viên của hội nước mắm là 41. Trong số này có những hội viên có số lượng chế biến rất lớn như chị Thuần, chị Dịp, chị Chiện, chị Tư, chị Huế...

Hiện dự án đã và đang đưa nước mắm ra thị trường tại một số địa điểm và đã nhận được sự phản hồi tích cực từ phía người tiêu dùng và các chủ cửa hàng, đại lý. Ý kiến nhận xét của nhiều người dân cho biết: nước mắm này kho rất ngon và phù hợp với túi tiền của người tiêu dùng. Trên thị trường hiện nay có rất nhiều các loai sản phẩm nước mắm khác nhau, nhưng lại được chế biến công nghiệp có sử dụng chất bảo quản.

Đặc thù của người dân ở đây là họ chưa quen với phương pháp bán hàng hiện đại là sử dụng thông tin trên bao bì, sử dụng những chai nhỏ có dung tích từ 0,5 – 1 lít để bán sản phẩm. Chính vì vậy sản phẩm làm ra giá thành bán không cao, mặt khác người tiêu dùng ít mua sản phẩm do họ không biết rõ nguồn gốc xuất xứ. Mặt khác việc mua 1 can 5 lít để sử dụng chỉ phù hợp với những người tiêu dùng có đông nhân khẩu hoặc những cửa hàng mua về bán lại. Nhưng việc mua đi bán lại với can 5 lít sẽ không đảm bảo chất lượng bởi sản phẩm có thể để lâu trong lúc khâu bảo quản gặp rất nhiều khó khăn do nước mắm để với dung tích lớn dễ bị các vi sinh vật bẩn bám vào từ đó dễ gây ra việc biến đổi màu sắc hoặc mùi vị sản phẩm.

Ngay từ đầu tháng 10/2011, đơn vị thực hiện dự án đã tiến hành mời các chuyên gia tư vấn kế hoạch mở rộng thị trường cho hội viên. Thông qua hình thức gửi sản phẩm tại các cửa hàng đại lý đã giúp các hội viên có thêm cơ hội mở rộng thị trường mới để quan hệ giao lưu buôn bán. Việc quảng bá sản phẩm ra thị trường trong tỉnh là một hình thức tốt để đơn vị dự án có thể có được những ý kiến phản hồi tích cực từ phía người tiêu dùng, nhằm từng bước cải thiện tốt hơn nữa chất lượng cũng như mẫu mã sản phẩm.

Thị trường tiêu thụ trước đây của hội viên là ngay tại địa phương là xã Nhân Trạch và đi ra một số vùng thuộc huyện Tuyên Hóa, huyện Minh Hóa, huyện Quảng Ninh, huyện Lệ Thủy, huyện Bố Trạch và thành phố Đồng Hới. Tuy nhiên các địa điểm bán nước mắm của bà con còn nhỏ lẻ, manh mún, không phải tất cả các chị em đều có thể đưa nước mắm với số lượng lớn tới các vùng trên.

Hiện nay trên thị trường xuất hiện rất nhiều các loại nước mắm được quảng cáo rầm rộ trên các phương tiện truyền thông đại chúng là làm từ cá cơm, cá hồi, cá nục, cá trích, ở các địa danh như: Phú Quốc, Nha Trang, Vũng Tàu, Phan Thiết... với những quảng cáo rất "kêu" như: "độ đạm cao", "thơm ngon hảo hạng", "công thức cổ truyền", "đoạt huy chương vàng về chất lượng"... nhưng theo ý kiến của nhiều người tiêu dùng, các loại nước mắm này không phải là nước mắm nguyên chất, bởi nguyên liệu có giá mua vào rất cao.

Với sự hỗ trợ của các chuyên gia tư vấn, hiện nay dự án đã tiến hành xúc tiến các hoạt động giới thiệu sản phẩm nước mắm mang thương hiệu Nhân Nam lên Đài phát thanh truyền hình Quảng Bình, Báo Kinh tế nông thôn, sản phẩm đã được đưa đi triển lãm giới thiệu tại các hội nghị triển khai dự án.

Hội nước mắm Nhân Trạch tham gia Hội chợ Quốc tế tại tỉnh Kon Tum

Tháng 11/2011, đơn vị thực hiện dự án đã phối hợp với Sở công thương Quảng Bình tổ chức rất thành công hoạt động tham gia Hội chợ thương mại quốc tế hành lang kinh tế Đông Tây tại tỉnh Kon Tum, góp phần giới thiệu các sản phẩm nước mắm, ruốc, cá khô, mắm nêm của hội tới bạn bè trong và ngoài nước. Tháng 1/2012, Hội đã được Sở Công thương Quảng Bình mời tham dự Hội chợ xuân 2012 tại Đồng Hới. Qua những hoạt động này đã giúp sản phẩm của hội đến được với khách hàng và đã được nhận được ý kiến từ khách hàng đánh giá cao về chất lượng cũng như mẫu mã.

Hiện nay, nước mắm của Hội đã được nhiều khách hàng biết đến do sản phẩm này đã được cấp giấy chứng nhận đạt chuẩn của Bộ y tế, do vậy thị trường của các hội viên đã có sự thay đổi rõ rệt. Từ chỗ các mối khách quen, nay các hội viên đã triển khai các hoạt động bán lẻ được nhiều hơn, có nhiều khách du lịch ở thành phố Đồng Hới đã chủ động gọi điện thoại mua hàng của các hội viên. Một số hội viên đã bán được nhiều hàng hơn nhờ vào việc giới thiệu hàng hóa bằng mẫu mã, bởi trước đây nước mắm của họ bán chỉ bán sỉ theo can 5 lít, nhưng hiện nay, các đại lý của họ yêu cầu phải có nhãn mác bên ngoài nên việc bán sỉ nước mắm bằng chai 1 lít khá hiệu quả.

Bên cạnh đó, các chuyên gia dự án cũng đã tiến hành các hoạt động xúc tiến thương mại giúp hội viên tìm kiếm thị trường. Thông qua các hoạt động tập huấn, các chuyên gia khuyên hội viên nên chú trọng thị trường nông thôn và miền núi, bởi theo đa số ý kiến của hội viên người dân nông thôn họ thích nước mắm có màu đậm đen và độ mặn cao, trong khi sản phẩm nước mắm của hội viên làm ra được chế biến theo quy trình kỹ thuật truyền thống, không dùng chất bảo quản, không sử dụng các thiết bị hiện đại.

Sản phẩm của Hội được giới thiệu tại Hội nghị triển khai dự án

Hiện nay, thị trường sản phẩm nước mắm Nhân Nam đã được đến với người tiêu dùng trong tỉnh như: Huyện Quảng Ninh có: Thị trấn Quán Hàu, chợ Vĩnh Tuy và những hộ dân lân cận, Gia Ninh, Hàm Ninh; Thành phố Đồng Hới có: Chợ ga Đồng Hới (chợ Nam Lý), chợ Đồng Hới, các quán ăn nhà hàng, các khách sạn; Huyện Lệ Thủy: có Chợ Tréo; Huyện Bố Trạch có: bán cho dân quê tại các xã: Phú Định, nông trường Việt Trung, Hòa Trạch, Hưng Trạch, Vạn Trạch, Nam Trạch; Huyện Quảng Trạch có các xã Quảng Hòa, Quảng Thuận, Quảng Phương. Thị trường ngoại tỉnh, như: Tỉnh Quảng Trị có ga Đông Hà – thành phố Đông Hà. Khách du lịch tỉnh Bắc Giang. Khách du lịch Hà Nội. Gửi hàng đi các tỉnh Tỉnh Nghệ An, tỉnh Bình Phước.

Với sự hỗ trợ tích cực của đơn vị thực hiện dự án, nước mắm mới của các hội viên đã được nhiều khách hàng trong và ngoài tỉnh chấp nhận, thông qua các hoạt động như hội chợ, quảng bá trên các phương tiện thông tin đại chúng, đặt tại các đại lý đã tạo điều kiện thuận lợi cho sản phẩm của hội đến với người tiêu dùng. Hiện nay, bình quân mỗi hội viên trong 10 hộ tiên phong sản xuất đầu tiên đã bán được 200 lít nước mắm mới. Tiêu biểu có những hội viên đã bán được 400 – 1800 lít như chị Thuần, chị Dịp, chị Chiện. Những hội viên này đã biết tận dụng những thị trường quen thuộc hiện có và phát triển thêm một số thị trường mới qua sự tư vấn của dự án đã giúp họ tiếp cận khách hàng dễ hơn. Giờ đây, việc thiếu thị trường tiêu thụ không còn là nỗi lo quá lớn đối với họ, thay vào đó là việc cải thiện chất lượng và mẫu mã bao bì sản phẩm.

Hy vọng rằng, với sự giúp đỡ nhiệt tình và đầy tâm huyết của cán bộ trung tâm CORADP, Hội nước mắm Nhân Trạch sẽ ngày càng phát huy được những tiềm năng cũng như lợi thế của mình trong việc quảng bá sản phẩm ra thị trường, tạo tiền đề vững chắc để duy trì và phát triển mạnh thương hiệu Nước mắm Nhân Nam.

Thanh Long