Khu rừng có tên là Lòi Chùa, rộng chừng 5ha, trên địa hình thoai thoải của mấy ngọn đồi, bao một phía làng mạc thôn Đông Thành. Những con đường mòn nhỏ xuyên qua khu rừng dưới ngờm ngợp lá xanh rờn của các loại cây, đa số đều có độ cao từ 10-20m, riêng loại cây huỵnh nhiều cây cao tới 25m. Những thân cây huỵnh, phao lái, bài lài, trám... cao vút, thẳng tắp mọc ken dày suốt cả khu rừng. Rất nhiều thân cây hai vòng tay ôm mới xuể.

Rừng thiêng của làng

Ông Võ Tuấn Tri, đã trên 70 tuổi, cho biết từ khi ông lớn lên đã thấy có khu rừng này rồi. Ông kể: “Không chỉ có khu rừng Lòi Chùa như hiện nay mà xung quanh làng còn có khá nhiều khu rừng rậm khác. Khi còn thanh niên, tui và bạn bè rủ nhau vô rừng săn bắt các loại động vật như chim, sóc, lợn, khỉ...”.

Gọi là rừng Lòi Chùa vì trước đây trong rừng có một ngôi chùa nhỏ không biết ai xây nên tự khi nào. Dân làng vẫn đến chùa cúng, thắp hương và làm những việc theo lệ làng. Rừng tươi tốt nên nhiều loại chim chóc kéo về trú ngụ, có cả loại chim quí như sếu. Vì vậy khu rừng càng trở thành nơi linh thiêng trong tâm thức và đời sống của người dân. Trong chiến tranh chống Mỹ, ngôi chùa bị bom đạn Mỹ phá tan hoang, nay chỉ còn lại trên nền rừng dấu tích và những viên đá.

Rừng Lòi Chùa linh thiêng đối với người dân làng Đông Thành, ngoài di tích còn lại của ngôi chùa từng gắn với những hoài niệm về lối sống xưa, rừng còn mang trong nó những dấu tích của một thời chống Mỹ. Bởi vẫn còn dưới tán lá xanh tốt của rừng là những căn hầm, nhà kho, những trận địa tên lửa, pháo và ra đa của bộ đội.

Một góc rừng Lòi Chùa

Những năm 1967, 1968 rừng ở đây đã che giấu bộ đội, là nơi nghỉ chân của các đơn vị trên đường vào chiến trường phía Nam, là những trạm thu dung quân và dân chính trên đường vào Nam ra Bắc mà người dân xã Nam Trạch đã từng cưu mang, giúp đỡ. Cả cơ quan hành chính của tỉnh cũng đã từng sơ tán về nơi này làm việc... Những năm bom đạn đó dù người dân vẫn giữ gìn rừng nhưng rừng Lòi Chùa cũng đã rút ruột mình cho bộ đội lấy gỗ làm hầm, làm lán. Ông Hồ Ngọc Huyền, nguyên bí thư Đảng uỷ xã Nam Trạch, còn nhớ: “Vậy nhưng thời đó người ta cũng chỉ chặt tỉa những cây nằm gần nhau mà thôi chứ không phải là chặt hạ tùm lum”.

Điều khá đặc biệt ở khu rừng này là có nhiều cây huỵnh - một loại gỗ quí, được người ta săn lùng mua về làm thuyền, cột buồm, cột chống và lấy gỗ... Vậy nhưng từ bao đời nay ai chặt cây phá rừng ở đâu thì chớ chứ không ai chặt cây ở khu rừng Lòi Chùa này. Anh Võ Xuân Vi, nhà sát bên rừng, nhưng chưa khi nào anh vào chặt cây xanh. Muốn có củi đun bếp anh cũng chỉ khèo lấy những cành cây đã khô hoặc nhặt cành đã rơi rụng xuống đất. “Tui chưa khi mô nghĩ đến là một khi mô đó làng của bầy tui sẽ không còn khu rừng ni nữa” - anh Vi nói.

Giữ "lá phổi xanh" để còn làm... rừng công viên

Dạo loanh quanh dưới tán rừng Lòi Chùa yên ả, ngắm những thân cây huỵnh cao vút, thẳng tắp mới thấy giá trị của khu rừng và ý nghĩa của nó với cuộc sống của người dân Đông Thành hay xã Nam Trạch. Ông Nguyễn Quốc Ân, trưởng thôn Đông Thành, bộc bạch: “Người nơi khác nhắc tới thôn Đông Thành của chúng tôi, đôi khi chỉ vì người ta đã nhớ tới khu rừng Lòi Chùa nguyên sinh rất đẹp”.

Ông Ân cũng cho biết là do coi rừng như “lá phổi xanh” điều hoà không khí trong lành cho làng. “Hơn nữa, khu rừng còn được người dân chúng tôi coi như bức tường xanh chắn gió lạnh khi mùa đông về, mùa hè rừng lại là nơi... nghỉ mát cho mọi người khắp nơi” - ông Ân nói.

Một góc rừng Lòi Chùa bên cạnh hồ nước Bàu Chùa, nơi được qui hoạch khu du lịch sinh thái

Vì thế mà từ bao đời nay cả xã đã ra công giữ gìn rừng còn đến bây giờ. Ông Ân thổ lộ: “Nói là giữ rừng, nhưng thực ra là trông hết vào sự tự giác bảo vệ của bà con mà thôi. Chứ hiện nay người bảo vệ rừng của thôn, xã chỉ có mình anh Võ Công Huý”. Mỗi tháng anh Huý được xã cấp 1,2 triệu đồng tiền phụ cấp.

Và hằng ngày anh Húy đi trong rừng xem có ai lạ mang theo dao rựa vào để báo với chính quyền và công an xã. “Nếu dân không tự giác bảo vệ rừng thì có đến cả đội bảo vệ cũng không ngăn chặn nổi huống chi chỉ mình tui” - anh Huý bộc bạch. Ông Ân cũng khẳng định: “Người dân tuân thủ hương ước, nội qui của làng, trong đó có khoản bảo vệ rừng nên chỉ lo với người ngoài vào phá thôi chứ không phải lo với người trong làng, trong xã”.

Tuy vậy làng, xã cũng đặt ra các mức xử phạt khá găng: tuỳ theo giá trị từng loại cây bị chặt hạ mà có mức xử, đôi khi lên tới cả hàng triệu đồng. Mới nhất, xã đã xử phạt một người chặt hạ cây săng ngứa với mức 500.000 đồng, dù cây không nằm trong diện tích rừng Lòi Chùa.

Ngoài rừng Lòi Chùa, hiện trên địa bàn thôn Đông Thành còn có những mảng cây cũng thuộc dạng nguyên sinh được người dân giữ gìn từ lâu nay. Ngay trong khuôn viên nhà văn hoá thôn cũng có một mảng cây xanh với hàng chục cây huỵnh, săng ngứa cao vút, làm nên một nét riêng về môi trường, cảnh quan cho làng quê nơi đây.

Có rừng nguyên sinh Lòi Chùa, mỗi mùa hè đến là không khí vốn vắng lặng ở làng Đông Thành lại náo nhiệt. Vì những đoàn học sinh, thanh niên ở TP Đồng Hới, thị trấn Hoàn Lão và các xã lân cận luôn kéo nhau tới, vào rừng tìm chỗ vui chơi, picnic. Các trường học phổ thông thì dẫn học sinh vào rừng tham quan, học sinh của một số trường chuyên nghiệp thì đến thực tập về lâm sinh, trồng trọt...

Không chỉ giữ rừng cho môi trường, về lâu dài UBND xã Nam Trạch cũng đã có qui hoạch rừng Lòi Chùa và hồ nước Bàu Chùa ngay cạnh đó thành khu công viên - du lịch sinh thái. Vì nơi đây chỉ cách TP. Đồng Hới chưa đầy 10km và thị trấn Hoàn Lão huyện lỵ Bố Trạch chưa tới 5km. Anh Võ Công Chiến, một người con của làng Đông Thành, hiện đang làm ăn ở Séc, cho biết là anh sẽ vận động anh chị em ở nước ngoài đóng góp vốn cho làng, xã xây dựng khu du lịch. Anh Chiến hồ hởi: “Bây giờ không có mấy nơi có được khu rừng nguyên sinh giữa làng như ở Đông Thành đâu, quí lắm.”

Theo Báo Quảng Bình