Ca trù, trước đây còn gọi là hát nhà trò là loại hình nghệ thuật được quần chúng nhân dân ưa thích, chủ yếu biểu diễn trong các ngày lễ trọng đại của đất nước, các hội làng, ở các đình làng. Trước Cách mạng Tháng 8 và trong kháng chiến chống Pháp, ca trù đã được phát triển nhiều nơi trên quê hương Tuyên Hóa.

Riêng ca trù Phong Châu (Châu Hoá ) theo ông Trần Văn Duể cho biết, đã được du nhập và lưu truyền gần 200 năm. Trước đây do một vị quan chưởng ấn triều đình nhà Nguyễn tên là Nguyễn Đình Hanh vốn rất say mê và yêu thích các làn điệu ca trù nên đã đưa về truyền bá lại cho làng Uyên Phong. Kế theo đó là phường hát của cố Nguyễn Bình, rồi cố Nguyễn Khư và sau này là cụ Nguyễn Đình Bổng tập luyện cho thôn Kinh Châu và lưu truyền lại cho đến ngày nay. Ca trù Phong Châu đã từng qua Lào, đi các tỉnh biểu diễn. Đặc biệt tại Hội diễn văn nghệ toàn tỉnh năm 2007, đội ca trù Phong Châu đã đạt giải nhì về hát ca trù, và năm 2010 được Bộ Văn hóa – Thể thao và Du lịch tặng Bằng khen.

Trải qua 2 cuộc chiến tranh chống thực dân Pháp và đế quốc Mỹ xâm lược, đặc biệt từ khi hoà bình lập lại cho đến nay, do nền tân nhạc phát triển mạnh nên ca trù Phong Châu dần dần có xu thế bị mai một và nếu không tìm cách giữ gìn và bảo tồn nó thì có thể bị thất truyền. Tháng 10 năm 2009, ca trù Việt Nam đã được UNESCO công nhận là Di sản văn hoá phi vật thể.

Ông Trần Văn Duể đang đánh trống cho bà con hát ca trù

Nhân dịp này, với tấm lòng hoài cổ, không nỡ để cho một loại hình nghệ thuật đáng quý, đáng trân trọng đã lưu truyền qua nhiều thế hệ bị lãng quên, năm 2010 ông Trần Văn Duể được sự cộng tác đắc lực của ông Phan Xuân Thuyết, giáo viên nghỉ hưu trên địa bàn đã đứng ra vận động nhiều cụ ông cụ bà trong làng Uyên Phong và Kinh Châu, thành lập đội ca trù của 2 thôn Uyên Phong và Kinh Châu lấy tên là đội ca trù Phong Châu. Đến ngày 12-2-2011, câu lạc bộ ca trù Phong Châu được UBND xã Châu Hoá ra quyết định thành lập trên cơ sở đội ca trù của 2 thôn để mong giữ lại một nét đẹp về bản sắc văn hoá của dân tộc cho quê hương.

Ông Trần Văn Duể được giao nhiệm vụ làm Chủ nhiệm CLB. Và từ đó đến nay, được sự quan tâm của cấp uỷ Đảng, chính quyền địa phương, sự nỗ lực cố gắng của ông Duể, CLB ca trù Phong Châu tiếp tục duy trì và phát triển. Nối tiếp các thế hệ trước, bây giờ cụ Nguyễn Thanh Đàm, con trai cụ Nguyễn Đình Bổng cùng với nhiều cụ ông,cụ bà trong CLB vẫn tiếp tục truyền lại cho con cháu.

Ông Trần Văn Duể cho biết, một chầu hát ca trù thường có 3 thành phần chính: người hát gọi là “đào nương”, người đệm đàn gọi là “kép” và người đánh trống chầu gọi là “giám khảo”. Ca trù có rất nhiều làn điệu, riêng ca trù xã Châu Hoá hiện còn lưu giữ được 9 làn điệu như: hát phú, hát nam, hát bắc, hát láy, hát kim tiền, hát luyện, hát điệu tỳ bà, hát múa sinh và múa quạt. Nội dung các bài hát trước Cách mạng Tháng 8: ca ngợi cảnh đẹp của thiên nhiên, của quê hương, đất nước, tôn thờ các vị thần linh, ghi nhớ công ơn sâu nặng của tổ tiên ông bà, cha mẹ, cầu phúc, cầu lộc, cầu tài. Sau Cách mạng ca ngợi công ơn của Đảng, của Bác Hồ, công lao các anh hùng liệt sỹ, mừng xuân, mừng thọ...

Câu lạc bộ ca trù Phong Châu hiện nay có 25 thành viên, 15 nữ, 10 nam, chia làm 2 đội cùng luyện tập, một đội già có 17 người, một đội trẻ có 8 người từ 35 đến 40 tuổi. Trong đó người cao tuổi nhất là ông Đặng Thiệt 94 tuổi (có 65 năm tuổi Đảng), thấp tuổi nhất là bà Phạm Thị Hồng 35 tuổi. Có nhiều cụ ông và cụ bà trên 70, 80 tuổi vừa hăng hái sưu tầm lại các bài hát cổ, vừa say mê luyện tập truyền bá lại cho thế hệ hậu sinh. Cụ Nguyễn Thị Thanh năm nay đã 76 tuổi nhưng vẫn có giọng hát mượt mà uyển chuyển, cụ thuộc rất nhiều bài hát. Hàng ngày ngoài việc luyện tập, cụ còn giành thời gian chỉ dạy cho các cháu.

Cụ nói với chúng tôi, cụ học hát ca trù từ năm 14 tuổi, đến 16 tuổi khi hòa bình lập lại, cụ đã theo cụ Nguyễn Đình Bổng và đội ca trù của làng đi biểu diễn nhiều nơi trong huyện và các huyện bạn, tỉnh bạn, đến lúc có chồng sinh con được 3 tháng nhưng theo yêu cầu cụ vẫn gửi con ở nhà để đi biểu diễn. Trong kháng chiến chống Mỹ, là dân công hỏa tuyến, cụ đã nhiều lần được hát ca trù cho bộ đội, dân công nghe. Ngoài việc luyện hát, đi biểu diễn, cụ còn tranh thủ dạy cho nhiều người trong làng trong xã hát ca trù, tính đến nay đã có hơn 100 người qua nhiều thế hệ đã được cụ dạy hát ca trù.

Theo ông Duể, hiện nay CLB ca trù Phong Châu cũng đang gặp nhiều khó khăn, trang thiết bị chưa có gì, đầu năm 2013 huyện Tuyên Hóa cho 10 triệu đồng mua được một bộ âm thanh loa máy, còn lại từ nhạc cụ đến trang phục các thành viên đều tự mua sắm. Mặc dầu ông Duể đã cố gắng đi các cơ quan đơn vị xin hỗ trợ kinh phí nhưng cũng chưa đủ để bồi dưỡng cho các thành viên CLB khi luyện tập. Mặt khác các thành viên trong đội hầu hết đều là nông dân nên gặp khó khăn trong hoạt động. Tuy vậy nhưng cứ đến kỳ luyện tập (1 tháng/ 2lần), bà con tập họp đông đủ và luyện tập một cách say mê. Đặc biệt khi có chủ trương của trên là CLB sẵn sàng tổ chức cho các thành viên đi biểu diễn phục vụ ở xã cũng như ở huyện.

Khi nói về CLB ca trù Phong Châu, anh Phan Huy Hoàng, Phó chủ tịch UBND xã Châu Hóa cho biết: “ Mặc dầu còn gặp nhiều khó khăn nhưng CLB ca trù Phong Châu ra đời và duy trì hoạt động cho đến nay là nhờ công lao của ông Trần Văn Duể. Ông là người giữ lửa cho ca trù Phong Châu”. Bởi vậy mặc dù trải qua nhiều thế hệ và sự thăng trầm của lịch sử nhưng ca trù Phong Châu vẫn được người dân gìn giữ và tồn tại cho đến bây giờ. Mong rằng các cấp các ngành quan tâm giúp đỡ để CLB ca trù Phong Châu tiếp tục được duy trì hoạt động góp phần vào việc giữ gìn và bảo tồn ca trù – Di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Theo Báo Quảng Bình