Xem lại tính kinh tế của cây thông

Cây thông bén duyên với vùng đất Bắc Trung Bộ từ lâu. Ðể có những cánh rừng ngút ngàn thông reo như hiện nay là cả một quá trình đầu tư công sức, tiền của Nhà nước và nhiều hộ dân, kéo dài hàng chục năm. Ðưa thông lên đồi cao đã khó nhưng trồng thông trên núi đá là cả một kỳ tích.

Mô hình trồng thông trên núi đá Hồng Lĩnh, có độ dốc lớn thành công ở Hà Tĩnh, sau đó nhanh chóng được áp dụng rộng rãi. Ðây là điểm trội của cây thông so với các cây trồng khác. Sau vài chục năm gây dựng, đến nay sáu tỉnh Bắc Trung Bộ có diện tích rừng thông lên đến 130.000 ha. Hà Tĩnh có diện tích lớn với 43.612 ha - đứng thứ hai toàn quốc, Quảng Bình 30.000 ha, Nghệ An 28.000 ha...

Hằng năm, các tỉnh trên khai thác khoảng 2.500 - 3.000 tấn nhựa thông, trị giá 15-20 tỷ đồng... Ông Ðặng Bá Thức, nguyên Chi cục trưởng phát triển Lâm nghiệp Hà Tĩnh cho biết: "Cây thông có sức sống mãnh liệt, thích nghi với cả đất cằn, đồi núi trọc, chịu được bão táp nên có tác dụng phòng hộ, cải tạo môi trường sinh thái. Cây thông hài hòa lợi ích môi trường và cho gỗ, nhựa thông...".

Nhưng gần đây, người dân không mặn mà với cây thông. Lý do: Tuy ít bị bão làm đổ gãy nhưng luôn phải đối mặt nạn cháy rừng và sâu róm, làm cho diện tích rừng giảm và chất lượng kém. Về kinh tế, cây thông cho nhựa, chế biến Colophan và tinh dầu xuất khẩu nhưng cũng chỉ đạt 6-8 triệu đồng/ha. Ðây chính là điểm yếu của cây thông so với các loại cây trồng khác, nhất là cây cao-su.

Cây cao-su lên ngôi

Với 5 ha cao-su cho mủ năm thứ ba, chị Võ Thị Lưu ở đội 5, Nông trường Phan Ðình Phùng, Hương Khê (Hà Tĩnh) so sánh: "Cùng một ha, cao-su cho thu hoạch 35-50 triệu đồng/năm, gấp 7-8 lần so với cây thông và gấp bốn lần so với cây nguyên liệu giấy".

Còn ông Trần Ngọc Sơn, Giám đốc Công ty Cao-su Hà Tĩnh tính toán: "Sau tái điền, gỗ cao-su có giá 80-100 triệu đồng/ha, gấp hai lần giá gỗ thông. Về hiệu quả xã hội, 3 ha cây cao-su được biên chế một lao động, còn cây thông 5-7 ha/lao động (hợp đồng). Thời gian đầu tư xây dựng cơ bản cây cao-su khoảng 7 năm, bằng 1/3 thời gian cây thông. Ngoài ra trồng cao-su hạn chế nạn cháy rừng, sâu bệnh phá hoại thường xuyên mà người trồng thông phải hứng chịu bấy lâu nay".

Tuy mới ba, bốn năm thu hoạch mủ, nhưng cao-su được hứa hẹn là cây làm giàu. Nhiều địa phương đã xuất hiện các triệu, tỷ phú cao-su. Chỉ cần 4-5 ha cao-su, mỗi ngày thu cả triệu đồng tiền mủ, tương đương nửa tháng lương công nhân, điều mà từ trước đến nay, chưa cây trồng nào đạt giá trị cao như vậy.

Giám đốc Công ty cao-su Việt Trung (Quảng Bình) Nguyễn Tiến Cảm cho biết: "1.500 ha trong số 3.000 ha cao-su mới khai thác nhưng đã có hàng chục gia đình như ông Bế Văn Mai (dân tộc Nùng) ở thị trấn Nông trường Việt Trung, Trần Thanh Hà ở đội Xung Kính... thu nhập từ 500-600 triệu đồng/năm cùng hàng trăm gia đình có thu nhập khoảng một triệu đồng/ngày.

Riêng đội Xung Kính có hơn chục hộ thu nhập 1-1,3 triệu đồng/ngày trên tổng số gần 100 hộ trồng cao-su... Từ nguồn "vàng trắng" này mà người dân có điều kiện nâng cao đời sống, đóng góp xây dựng cơ sở hạ tầng và tiếp tục đầu tư sản xuất, dịch vụ; đã xuất hiện nhiều phố núi ở vùng đồng bào các dân tộc theo đúng nghĩa của nó.

Ðược sự tiếp sức của Tập đoàn Cao-su Việt Nam, hiện diện tích cao-su ở sáu tỉnh Bắc Trung Bộ đã tăng lên gần 42.000 ha. Dẫn đầu là Quảng Trị khoảng 15.000 ha, Quảng Bình 9.349 ha, Thanh Hóa 6.864 ha, Hà Tĩnh 4.650 ha... Cao-su được trồng tập trung tại nhiều vùng miền núi. Ðầu ra của mủ cao-su dự báo sẽ tiếp tục tăng và ổn định trong nhiều năm tới, nên hiện nay ở các tỉnh này đều quy hoạch số diện tích trồng cao-su đến năm 2015 với con số khá lớn, nhằm góp phần thực hiện thắng lợi chỉ tiêu một triệu ha cao-su mà Thủ tướng Chính phủ đã đề ra.

Nhưng cây cao-su cũng bộc lộ điểm yếu là dễ bị đổ gãy do gió bão. Mới đây, khi hai cơn bão số 2 và 5 đổ bộ trực tiếp vào Hà Tĩnh, Quảng Bình đã có gần 900 ha cao-su ở đây bị đổ, gãy.

Chuyển đổi trồng thông sang trồng cao-su

Cao-su hiện đang được xem là cây trồng rừng có giá trị kinh tế cao, vừa có chức năng phòng hộ, chống xói mòn (đối với vùng đồi có độ dốc thấp), tạo cảnh quan môi trường sinh thái tốt. Do vậy ở một số tỉnh, việc thay đổi quy hoạch, trồng cây cao-su trên đất thông, mía hay cây nguyên liệu khác là điều không tránh khỏi.

Bên cạnh đó, một số người dân đã cố ý bỏ cây thông. Có hiện tượng, rừng thông liên tục bị cháy với diện tích lớn so với những năm trước; và tình trạng khai thác triệt nhựa thông để gây sức ép chuyển đổi... Hiệu quả kinh tế của cây cao-su đã rõ nhưng không vì thế mà xem nhẹ vai trò cây thông. Cần phải tiếp tục quy hoạch diện tích trồng rừng thông hợp lý, nhất là vùng núi có độ dốc cao hơn 30o, gần biển... để bảo đảm môi trường bền vững.

Chuyển đổi rừng thông kém hiệu quả sang cây cao-su đang là vấn đề thời sự, nhất là đối với các tỉnh có diện tích rừng thông lớn như Hà Tĩnh và Quảng Bình. Dự kiến đến năm 2010, mỗi tỉnh này chuyển đổi từ 3.000 đến 4.000 ha sang trồng cao-su...

Riêng Hà Tĩnh, phấn đấu đến năm 2015 chuyển đổi khoảng 8-10 nghìn ha rừng sang trồng cao-su, chủ yếu tập trung ở Công ty cao-su Hương Khê. Vì theo Giám đốc Công ty Trần Thanh Long: "Lợi thế mà công ty có được là toàn bộ vùng đất thông chuyển đổi đều là đất tốt lại tập trung ở các huyện nằm dọc đường Hồ Chí Minh, rất xa biển và kín gió". Với diện tích chuyển đổi trên kết hợp chế biến sẽ giải quyết việc làm cho khoảng 4.000-5.000 lao động và thu ngân sách 200-300 tỷ đồng/năm từ cây cao-su...

Qua việc thanh lý thí điểm 618 ha rừng thông kém hiệu quả sang trồng cây cao-su ở tỉnh Hà Tĩnh, điều trước tiên mà các tỉnh cần làm là phải hoàn chỉnh các văn bản liên ngành hướng dẫn việc chuyển đổi. Kế đến, cần có quy hoạch chi tiết các loại rừng chuyển đổi. Khu rừng chuyển đổi phải bảo đảm nguyên tắc, xa các công trình thủy lợi, khu vực phòng hộ để bảo đảm môi trường, sinh thái...

Ưu tiên quy hoạch chuyển đổi vùng xa bờ biển và kín gió. Nên quy hoạch vùng chuyển đổi nằm ở các huyện miền núi, dọc đường Hồ Chí Minh. Cần quy hoạch chuyển đổi cả rừng thông lẫn rừng nguyên liệu kém hiệu quả. Nhưng khu vực rừng thông, keo nằm ở độ dốc lớn hơn 30o, đất xấu và gần biển thì không chuyển đổi... Khi chuyển đổi, phải kiểm kê tài sản (gỗ) rừng, đánh giá tác động môi trường và tổ chức đấu giá tài sản rừng trồng theo đúng quy định...

Khi thực thi chuyển đổi, khó khăn lớn nhất là thủ tục chuyển đổi đất lâm nghiệp sang đất không phải lâm nghiệp để trồng cây công nghiệp như cao-su chẳng hạn, phải qua năm bước chuyển đổi theo quy định với nhiều cấp phê duyệt khá phức tạp, đòi hỏi phải có thời gian chuẩn bị nên gặp khó khăn, làm chậm tiến độ chuyển đổi. Ðề nghị các cấp, ngành T.Ư cần sớm hoàn chỉnh thủ tục pháp lý để việc chuyển đổi được thực hiện thuận lợi hơn, góp phần xóa đói, giảm nghèo, phát triển kinh tế cho các tỉnh Bắc Trung Bộ.

Thành Châu - Nhân dân - Cập nhật 12:04 ngày 15-12-2007