Sơn Đoòng - hang động lớn nhất thế giới có giá trị về cảnh quan, địa chất, địa mạo (ảnh Oxalis)

Xác định công tác quản lý, bảo vệ Di sản thiên nhiên thế giới là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu, vì vậy, ngay sau khi được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới năm 2003 và mới nhất là được UNESCO công nhận Di sản thiên nhiên thế giới lần 2 với hai tiêu chí hệ sinh thái, đa dạng sinh học vào năm 2015, UBND tỉnh đã chỉ đạo Ban Quản lý Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng và cơ quan liên quan phối hợp, tăng cường các biện pháp nhằm ngăn chặn, xử lý hành vi xâm hại đến tài nguyên rừng; huy động lực lượng thường trực 24/24 để tuần tra theo dõi, đồng thời thành lập tổ phòng cháy, chữa cháy rừng tại các thôn/bản; phối hợp với lực lượng Kiểm lâm tỉnh, Biên phòng, Công an và chính quyền địa phương tuần tra bảo vệ rừng.

Nhiều sản phẩm du lịch được đa dạng hóa với các tour khám phá hang động, du lịch sinh thái, văn hóa - lịch sử, mạo hiểm, Farmstay, Homestay, Trecking, Zipline... nhất loại hình du lịch thân thiện với môi trường đã thu hút khách du lịch tới tham quan ngày càng đông. Nhờ đó, đã tạo công ăn việc làm, thu nhập ổn định cho người dân vùng đệm. Kết quả, từ năm 2003 - 2016, Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đón gần 5.738.756 lượt khách (trong đó khách quốc tế là 399.239 lượt) với tổng doanh thu đạt 465.946 tỷ đồng. Đặc biệt, trong quý 1/2017, tổng lượng khách tham quan Di sản là 80.524 lượt (cụ thể khách trong nước 63.558 lượt; khách quốc tế 16.966 lượt), tổng doanh thu đạt hơn 15,3 tỷ đồng.

Bên cạnh đó, để bảo tồn toàn vẹn các giá trị của Di sản, công tác đánh giá tác động môi trường ở khu, tuyến, điểm du lịch được thường xuyên thực hiện và báo cáo định kỳ 6 tháng/lần. Các cơ sở kinh doanh du lịch trong phạm vi Vườn Quốc gia cũng có kế hoạch thu gom, lưu giữ và xử lý chất thải phù hợp nhằm hạn chế tối đa sự phát tán thành phần gây ô nhiễm môi trường. Ngoài ra, Ban Quản lý Vườn hợp tác với Viện Địa chất, Viện Địa chất và Khoáng sản, Viện Hóa học nghiên cứu về địa chất, yếu tố môi trường hang động nhằm hỗ trợ cho công tác bảo tồn Di sản; phối hợp với Hiệp hội Hang động Hoàng gia Anh tiến hành khảo sát 311 hang động trong Vườn Quốc gia với tổng chiều dài khảo sát trên 200km. Qua khảo sát đã phát hiện thêm nhiều hang động có giá trị về cảnh quan, địa chất, địa mạo như hang Sơn Đoòng - hang động lớn nhất thế giới, động Thiên Đường - hang khô dài nhất châu Á với đầy đủ các kiểu cấu trúc thạch nhũ, hang Va - quá trình kiến tạo độc đáo của khối nhũ hình tháp.

Một trong những hoạt động bảo vệ và phát huy các giá trị Di sản đó là công tác chăm sóc, cứu hộ động thực vật hoang dã đã được các đơn vị thực hiện tốt, tỷ lệ cứu hộ thành công đạt 92%. Tính từ tháng 10/2002 đến năm 2016, Vườn Quốc gia đã tiếp nhận cứu hộ trên 1.000 cá thể động vật hoang dã thuộc 46 loài (trong đó có 20 loài quý hiếm nằm trong Sách Đỏ Việt Nam, 25 loài thuộc danh mục loài nguy cấp, quý hiếm theo quy định tại Nghị định 32/2006/NĐ-CP của Chính phủ); cứu hộ thành công trên 800 cá thể và thả về môi trường tự nhiên gần 600 cá thể; chuyển giao cho trung tâm cứu hộ, cơ quan chức năng khác 110 cá thể. Trong quý 1/2017, đã tiếp nhận 36 cá thể động vật hoang dã, trong đó có 20 cá thể tại khu cứu hộ và 16 cá thể tại khu phục hồi chức năng. Theo thống kê, Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng có trên 2.951 loài thực vật thuộc 1.006 chi, 198 họ, 62 bộ, 11 lớp, 6 ngành (trong đó có 112 loài được ghi trong Sách Đỏ Việt Nam, 39 loài có tên trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP, 121 loài được ghi trong sách đỏ IUCN). Về động vật có trên 1.394 loài động vật thuộc 835 giống, 289 họ, 66 bộ, 12 lớp, 04 ngành (trong đó có 83 loài được ghi trong sách đỏ Việt Nam, 68 loài có tên trong Nghị định 32/2006/NĐ-CP, 26 loài thuộc danh mục Nghị định 160, 110 loài được ghi trong sách đỏ IUCN, 55 loài có tên trong các phụ lục CITES).

Cùng với đó, nhằm bảo tồn các giá trị Di sản và phát triển du lịch bền vững trong khuôn khổ tôn trọng các giá trị nổi bật toàn cầu, giảm thiểu tác động tiêu cực lên tài nguyên Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, từ năm 2010, UBND tỉnh đã phê duyệt Quy hoạch phát triển du lịch bền vững khu vực Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng giai đoạn 2010 - 2020, tầm nhìn đến 2025 tại Quyết định số 2822/QĐ-UBND ngày 01/11/2010. Ngày 08/02/2015, Thủ tướng Chính phủ có Quyết định số 209/QĐ-TTg phê duyệt quy hoạch chung xây dựng Vườn quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đến năm 2030. Hiện nay, Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng đã được Chính phủ chấp thuận chủ trương lập Quy hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị di tích quốc gia đặc biệt Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng giai đoạn 2016 - 2025 tầm nhìn đến năm 2035. Ngoài ra, tỉnh đang tiến hành lập Quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học Quảng Bình đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030, trong đó, Vườn Quốc gia là một trọng điểm về đa dạng sinh học cần có các giải pháp quan trọng để bảo tồn và phát huy các giá trị của Di sản thiên nhiên thế giới.

Nhiều loại động vật quý hiếm đã được các lực lượng chức năng tiếp nhận, cứu hộ thành công và thả về môi trường tự nhiên (ảnh Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng)

Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác bảo tồn các giá trị Di sản gặp nhiều khó khăn, thách thức như: Dân số các xã vùng đệm đông, trình độ dân trí thấp, nhận thức về pháp luật bảo vệ và phát triển rừng còn hạn chế; đất canh tác ít, thiếu việc làm ổn định, thu nhập thấp, tập quán sống dựa vào tài nguyên rừng chưa được thay đổi đáng kể; nguồn đầu tư cho công tác tuyên truyền, nâng cao nhận thức bảo tồn, nghiên cứu, quan trắc môi trường, theo dõi diễn biến tài nguyên, kinh phí cho hoạt động cứu hộ động vật hoang dã ở mức thấp, cơ sở hạ tầng để cứu hộ động vật hoang dã hiện tại đã quá cũ, lại nhỏ hẹp không đảm bảo tiêu chuẩn và chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế về công tác cứu hộ. Cùng với những thay đổi bất thường của khí hậu, lũ lụt, hạn hán dẫn đến sạt lỡ, cháy rừng ảnh hưởng đến hệ sinh thái, quá trình sinh trưởng của các loài động thực vật và các cấu trúc tự nhiên của hang động. Sự xâm hại của các loài ngoại lai đặc biệt là Bìm bôi hoa vàng trên vùng lõi với diện tích lên 4.000 ha là nguyên nhân làm mất đa dạng sinh học, ảnh hưởng đến sự phát triển của hệ sinh thái.

Thời gian tới, tỉnh sẽ tiếp tục chỉ đạo các ngành liên quan tăng cường công tác tuần tra bảo vệ rừng, ngăn chặn, xử lý tình trạng săn bắn, bẫy bắt động vật hoang dã, chú trọng các khu vực nhạy cảm và các xã dọc biên giới Việt - Lào; thực hiện các biện pháp nghiệp vụ để nắm bắt tình hình ở các địa bàn và xây dựng cơ sở nhân mối cung cấp thông tin vi phạm lâm luật để ngăn chặn, xử lý kịp thời vi phạm; tiến hành đánh giá mức độ ảnh hưởng của hoạt động du lịch đối với một số hang động trong Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng; triển khai nhân giống thực vật bản địa hỗ trợ cho bảo tồn loài và cứu hộ các loài hoang dã đưa vào môi trường tự nhiên; xây dựng chiến lược quảng bá giai đoạn 2016 - 2020, triển khai một số hội nghị xúc tiến, quảng bá tại các tỉnh, thành phố trong nước và một số thị trường tiềm năng trong khu vực; đẩy mạnh công tác tuyên truyền trên các phương tiện truyền thông, kênh truyền hình lớn của thế giới, chú trọng thị trường du lịch trọng tâm, trọng điểm, tiềm năng. Ngoài nâng cao chất lượng các sản phẩm du lịch hiện có, nghiên cứu, khảo sát để đưa vào khai thác loại hình du lịch khám phá hang động gắn với giá trị văn hóa, lịch sử nhằm tiếp tục đa dạng hóa sản phẩm du lịch, mang tính độc đáo của Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng; hợp tác với UNESCO và các tổ chức quốc tế nhằm xây dựng, củng cố năng lực quản lý Di sản thông qua việc tham gia chương trình Hội thảo quốc tế, đồng thời tiếp nhận chuyên gia tư vấn tình nguyện và kêu gọi các dự án bảo tồn tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng.

Hồng Mến