Hiện nay, toàn tỉnh có 1.219 thôn, tổ dân phố. Quy mô diện tích và dân số của các thôn, tổ dân phố có sự chênh lệch giữa khu vực miền núi, vùng cao với khu vực đồng bằng, giữa đô thị với nông thôn. Nhiều thôn thuộc khu vực miền núi, vùng cao, có diện tích rộng nhưng quy mô dân số ít; các thôn ở khu vực đồng bằng tuy diện tích nhỏ nhưng mật độ dân số đông, có thôn hơn 1.000 hộ. Hầu hết các thôn, tổ dân phố đều có các tổ chức chính trị - xã hội, tổ chức tự quản theo điều lệ của tổ chức, hương ước, quy ước của thôn, tổ dân phố.

Theo hướng dẫn của Bộ Nội vụ tại Thông tư số 04 và Quyết định số 06 của UBND tỉnh, hội nghị ở thôn, tổ dân phố đã được tổ chức mỗi năm 02 lần (vào giữa năm và cuối năm). Thành phần hội nghị cơ bản là cử tri đại diện hộ gia đình trong thôn, tổ dân phố. Việc tổ chức hội nghị của thôn, tổ dân phố được vận dụng linh hoạt phù hợp với tình hình thực tế ở cơ sở. Những nội dung chủ yếu được cử tri bàn và biểu quyết trong hội nghị thôn, tổ dân phố như kế hoạch phát triển sản xuất, xây dựng cơ sở hạ tầng, công trình phúc lợi công cộng, xóa đói, giảm nghèo; giữ gìn an ninh, trật tự, an toàn xã hội và vệ sinh môi trường; giữ gìn và phát huy truyền thống văn hóa tốt đẹp ở địa phương; xây dựng, giữ vững và phát huy Danh hiệu “Thôn văn hóa”, “Tổ dân phố văn hóa”; phòng chống tệ nạn xã hội và xóa bỏ hủ tục lạc hậu; xây dựng và thực hiện quy chế, hương ước, quy ước của thôn, tổ dân phố; tham gia các cuộc vận động ở địa phương; bầu, miễn nhiệm, bãi nhiệm, chỉ định Trưởng thôn, Tổ trưởng tổ dân phố và Phó Trưởng thôn, Tổ phó tổ dân phố, thành viên Ban Thanh tra Nhân dân, Ban giám sát đầu tư cộng đồng.

Các thôn, tổ dân phố đã triển khai thực hiện tốt dân chủ ở cơ sở, xây dựng và thực hiện quy chế, hương ước, quy ước trên cơ sở các quy định của pháp luật; phản ánh, đề nghị, kiến nghị các cấp chính quyền quan tâm giải quyết những vấn đề khó khăn, bất cập như: Xây dựng nông thôn mới, hòa giải mâu thuẫn trong Nhân dân, bảo vệ môi trường, đóng góp các loại quỹ, phòng, chống tệ nạn xã hội và xóa bỏ hủ tục lạc hậu,... từ đó góp phần bảo đảm quyền, nghĩa vụ và nâng cao trách nhiệm của công dân. Nhiều mô hình tổ chức tự quản ở thôn, tổ dân phố đã phát huy hiệu quả, tiêu biểu như: Tổ an ninh xung kích, Tổ an ninh trật tự, Tổ hòa giải, Tổ vệ sinh môi trường, Tổ thu gom rác ở huyện Lệ Thủy; mô hình đoạn đường phụ nữ tự quản, phụ nữ chung sức giữ bình yên xóm làng, cựu chiến binh với công tác phòng chống tội phạm, xóm đạo bình yên ở huyện Tuyên Hóa; Tổ Nhân dân tự quản, Tổ quần chúng bảo vệ an ninh trật tự, Camera an ninh ở thành phố Đồng Hới; Ban An ninh trật tự, Đội thanh niên xung kích, Tổ an ninh Nhân dân ở huyện Bố Trạch...
Hiện nay, toàn tỉnh có 1.281 hương ước, quy ước đã được phê duyệt (trong đó, có 68 quy ước bảo vệ rừng). Nội dung của hương ước, quy ước không sao chép các quy định của pháp luật, phù hợp với truyền thống, phong tục tập quán và bản sắc của địa phương, góp phần điều chỉnh các quan hệ xã hội mang tính tự quản của Nhân dân, nhằm giữ gìn và phát huy những phong tục tập quán tốt đẹp và truyền thống văn hóa trên từng địa bàn dân cư.

Việc thực hiện các hương ước, quy ước đã thúc đẩy các phong trào thi đua, phát huy tinh thần đoàn kết tương thân, tương ái giúp đỡ nhau phát triển sản xuất kinh doanh, xóa đói giảm nghèo, khuyến khích phát triển nghề và làm giàu chính đáng ở các địa phương; trong việc cưới, đã giảm các hủ tục, phong tục tập quán lạc hậu từ xưa để lại. Hầu hết việc kết hôn đều đảm bảo nguyên tắc tự nguyện, không còn hiện tượng ép hôn, tảo hôn, thách cưới. Việc thực hiện nếp sống văn minh trong việc tang đã có những chuyển biến tích cực và rõ nét. Các đám tang đều được tổ chức trang trọng theo phong tục địa phương, chấp hành tốt các quy định về nếp sống văn hóa. Việc tổ chức lễ hội của Nhân dân đều chấp hành nghiêm quy chế lễ hội. Các lễ hội diễn ra hàng năm đã thực sự góp phần giáo dục truyền thống, tôn vinh các giá trị lịch sử văn hóa, đồng thời tưởng nhớ công đức của các bậc tiền nhân nhằm giáo dục truyền thống uống nước nhớ nguồn, là nơi hướng tới các giá trị nhân văn, là nơi giao lưu, trao đổi và hưởng thụ các giá trị văn hóa tinh thần cho mọi tầng lớp Nhân dân, góp phần gìn giữ văn hóa làng, xã. Tại các lễ hội, phần lễ được tổ chức trang trọng, phần hội có nội dung phong phú, lành mạnh, phù hợp với quy mô, tính chất và đặc điểm của từng lễ hội… Hầu hết các thôn, tổ dân phố đều đã thực hiện tốt hương ước, quy ước, trong đó nổi bật là các thôn, tổ dân phố giữ vững Danh hiệu Làng văn hóa, được công nhận Làng văn hóa lần đầu và được công nhận Khu dân cư tiên tiến.

Có thể nhận thấy, các mô hình tổ chức tự quản của cộng đồng dân cư ở thôn, tổ dân phố trên địa bàn tỉnh đã phát huy hiệu lực, hiệu quả, qua đó góp phần ổn định chính trị, xã hội trên địa bàn các thôn, tổ dân phố, Nhân dân đồng tình ủng hộ và nghiêm túc chấp hành chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước. Đây là cơ sở vững chắc để tiếp tục triển khai hiệu quả quy chế dân chủ ở cơ sở trong thời gian tới.

Hồng Mến