Trong thời gian qua, công tác dân số trên địa bàn tỉnh đã đạt được nhiều kết quả quan trọng, góp phần vào phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh. Tốc độ tăng dân số bình quân hàng năm của tỉnh giảm mạnh. Quy mô gia đình nhỏ, mỗi cặp vợ chồng có 2 con đã trở thành chuẩn mực, lan tỏa trong toàn xã hội. Dịch vụ dân số được mở rộng, chất lượng ngày được nâng lên.

Ước tính dân số trung bình năm 2020 của tỉnh là 901.981 người; trong đó, dân số nam 452.766 người, chiếm 50,2%; dân số nữ 449.215 người, chiếm 49,8%. Quy mô dân số thời kỳ 2016 - 2020 tiếp tục tăng nhưng tỷ lệ tăng bình quân có xu hướng giảm dần. Tỷ lệ tăng dân số bình quân thời kỳ 2016 - 2020 là 0,6%, giảm so với thời kỳ 2011 - 2015 là 0,1 điểm phần trăm. Đây là thời kỳ có tỷ lệ tăng dân số bình quân hàng năm thấp nhất trong vòng 20 năm qua.

Có được tiến bộ đó trước hết là nhờ kết quả của việc triển khai Chiến lược Quốc gia về Dân số và Sức khoẻ sinh sản thời kỳ 2011 - 2020. Nhà nước đã có những chính sách và giải pháp phù hợp về công tác dân số với mục tiêu điều chỉnh quy mô dân số phù hợp với phát triển kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ. Vì vậy, sau nhiều năm kiên trì triển khai thực hiện Chương trình dân số và kế hoạch hóa gia đình với sự tham gia tích cực của các cấp, ngành, sự đồng tình hưởng ứng của người dân trong tỉnh, chương trình Dân số - Kế hoạch hóa gia đình Quảng Bình đã đạt được những kết quả đáng khích lệ. Việc chú trọng đẩy mạnh thực hiện đồng bộ các hoạt động truyền thông bằng nội dung, hình thức phù hợp với đặc điểm, trình độ của từng nhóm đối tượng đã góp phần tích cực giúp người dân ở các địa phương, đặc biệt là người dân vùng sâu, vùng xa trong tỉnh từng bước nâng cao nhận thức về sức khỏe sinh sản và kế hoạch hóa gia đình. Nhờ đó, quy mô gia đình chỉ có từ 01 - 02 con được chấp nhận rộng rãi nên đã góp phần giảm bớt sức ép về sự gia tăng dân số đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh.

Việt Nam nói chung và tỉnh Quảng Bình nói riêng đã bước vào thời kỳ cơ cấu dân số vàng kể từ năm 2007 và theo dự báo của các chuyên gia, thời kỳ này sẽ kết thúc vào khoảng năm 2040. Đây là cơ hội và điều kiện tốt để tăng tốc quá trình phát triển kinh tế, công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước, nhưng đồng thời cùng là thách thức lớn để làm sao có thể tận dụng cơ hội này.

Về dân số thành thị, thời kỳ 2016 - 2020, dân số thành thị tỉnh Quảng Bình đạt tốc độ tăng bình quân là 1,62%, cao hơn tốc độ tăng bình quân khu vực nông thôn là 1,29 điểm phần trăm (khu vực nông thôn tăng bình quân 0,33%). Ước tính đến năm 2020, Quảng Bình có 191.442 người cư trú ở khu vực thành thị, tương đương 21,2%, tỷ lệ này tăng 1,0 điểm phần trăm so với năm 2015 (năm 2015 dân số thành thị chiếm 20,2%). Như vậy sau 05 năm, dưới tác động tích cực của phát triển kinh tế đã làm cho dân số khu vực thành thị tăng lên đáng kể, nguyên nhân chủ yếu là do di dân kết hợp với quá trình đô thị hóa của tỉnh thời gian qua diễn ra nhanh chóng. Tuy vậy, đến năm 2019, dân số thành thị tỉnh Quảng Bình vẫn mới chỉ đạt 21%, còn thấp so với mặt bằng chung của cả nước (năm 2019 tỷ lệ dân số thành thị cả nước khoảng 34,6%).

Đặc trưng cho giới tính của dân số là tỷ số giới tính. Tỷ số giới tính của Quảng Bình những năm trước đây thường ở mức dưới 100. Nguyên nhân chính của tình trạng này là nam giới có mức tử vong cao hơn và chịu ảnh hưởng nặng nề của các cuộc chiến tranh. Nhưng tỷ số này có xu hướng tăng dần từ năm 1979 đến nay đã góp phần làm gia tăng tỷ số giới tính dân số của Quảng Bình. Tỷ số giới tính của dân số Quảng Bình năm 2015 là 99,99 nam/100 nữ, tăng dần lên 100,06 nam vào năm 2016; năm 2017 tăng lên 100,20 nam/100 nữ và năm 2019 tỷ số giới tính đã tiếp tục tăng lên và đạt mức 100,72 nam/100 nữ; ước tính năm 2020 tỷ số giới tính đạt mức 100,79 nam/100 nữ. Như vậy, sự mất cân đối về giới tính của dân số tỉnh đã được khắc phục.

Tuy nhiên, bên cạnh những mặt đạt được, việc giảm nhanh tỷ lệ sinh trong những năm gần đây đã dẫn đến tỷ lệ trẻ em giảm dần so với tỷ lệ người trong độ tuổi lao động; mức sinh của tỉnh giảm và tuổi thọ bình quân ngày càng tăng nên quá trình già hóa dân số sẽ gia tăng nhanh trong thời gian tới, điều này sẽ dẫn đến tình trạng thiếu lao động và gia tăng các vấn đề an sinh xã hội cho người cao tuổi. Trong khi đó, phần lớn người cao tuổi ở Quảng Bình còn phụ thuộc kinh tế vào người khác và không có bảo hiểm xã hội. Bên cạnh đó, tình trạng mất cân bằng giới tính sẽ tiếp diễn bởi thực tế do ảnh hưởng của phong tục tập quán, tư tưởng "phải có con trai" vẫn còn tồn tại ở nhiều người và nhiều vùng, đặc biệt là những vùng sâu, vùng xa, vùng nghèo.

Để giải quyết được những khó khăn, bất cập đó và thực hiện có hiệu quả công tác dân số trong tình hình mới, tỉnh cũng đã đưa ra một số giải pháp thực hiện thời gian tới, đó là: Bảo đảm thống nhất nhận thức, hành động của cả hệ thống chính trị, tạo sự đồng thuận và ủng hộ của toàn xã hội về chủ trương chuyển trọng tâm chính sách dân số từ tập trung vào kế hoạch hóa gia đình sang giải quyết toàn diện các vấn đề quy mô, cơ cấu, phân bố và chất lượng dân số, đưa tỷ số giới tính khi sinh về mức cân bằng tự nhiên, tận dụng hiệu quả lợi thế cơ cấu dân số vàng, thích ứng với già hóa dân số; đưa công tác dân số thành một nội dung trọng tâm trong công tác lãnh đạo, chỉ đạo của cấp ủy, chính quyền. Mặt khác, Quảng Bình tiếp tục thực hiện các chính sách khuyến khích, hỗ trợ đối với công tác dân số như khuyến khích xây dựng mô hình thôn, bản, khu phố không có người sinh con thứ 3 trở lên; hỗ trợ triển khai chiến dịch truyền thông lồng ghép cung cấp dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản/kế hoạch hóa gia đình đến các xã có mức sinh cao, xã khó khăn; hỗ trợ cho phụ nữ thuộc hộ nghèo là người dân tộc thiểu số khi sinh con đúng chính sách dân số; củng cố mạng lưới cung cấp dịch vụ kế hoạch hóa gia đình theo hướng bảo đảm các cơ sở y tế tuyến huyện cung cấp được tất cả các loại dịch vụ kế hoạch hóa gia đình, các cơ sở y tế tuyến xã cung cấp các dịch vụ kế hoạch hóa gia đình cơ bản.

N.Q