Theo số liệu thống kê, hệ sinh thái rừng của tỉnh chiếm khoảng gần 70% diện tích đất tự nhiên. Đây là kiểu hệ sinh thái với thành phần loài cao nhất là nơi cư trú của nhiều loài động thực vật hoang dã có giá trị kinh tế và khoa học. Phía Tây Quảng Bình gồm rừng tự nhiên nguyên sinh và thứ sinh với đặc trưng là rừng kín nhiệt đới thường xanh, nửa rụng lá hoặc ở vùng núi cao có thể gặp các loại rừng lá kim á nhiệt đới, rừng trồng phần lớn là thông nhựa, tràm hoa vàng. Trên núi đá vôi có thảm thực vật với diện tích lớn nhất và phân bố thành mảng ở phía Bắc và phía Tây của tỉnh. Thành phần chủ yếu là các loài thực vật đặc trưng như Sao đá, Nàng hai, Trai, Mùng quân, Nghiến, Lát hoa, Sên đào, Tuế núi đá, Hoàng đàn giả... Với độ che phủ rừng đạt 67,8%, Quảng Bình là tỉnh có tỷ lệ che phủ rừng lớn của toàn quốc, góp phần bảo tồn đa dạng sinh học, giảm thiểu tác động của biến đổi khí hậu.

Được xác định là một trong 200 vùng sinh thái quan trọng của thế giới (WWF, Global Eco-regon 200), Phong Nha - Kẻ Bàng là hình mẫu điển hình về đa dạng sinh học của vùng sinh thái dãy Trường Sơn; có độ che phủ rừng đạt trên 93,57% và diện tích rừng nguyên sinh đạt trên 83,74%; có 15 kiểu sinh cảnh rộng lớn với 10 kiểu thảm thực vật quan trọng (rừng kín thường xanh nhiệt đới ẩm chủ yếu các loài cây lá rộng trên núi đá vôi độ cao trên 700m/), rừng thường xanh nhiệt đới (chủ yếu các loài cây lá rộng trên núi đất độ cao trên 700m), rừng thường xanh nhiệt đới (các loài cây lá kim trên núi đá vôi độ cao trên 700m), rừng kín thường xanh nhiệt đới ẩm trên núi đá vôi dưới 700m, rừng kín thường xanh nhiệt đới ẩm trên núi đất dưới 700m, rừng thường xanh bị tác động trên núi đá vôi, rừng thường xanh bị tác động trên núi đất, cây bụi thảm cỏ trên đá vôi, cây bụi thảm cỏ trên núi đất, đất nông nghiệp và đất khác.

Bên cạnh đó, hệ sinh thái biển Quảng Bình tương đối phong phú và đa dạng, với đường bờ biển dài 116,4 km, phía Bắc có bãi san hô trắng với diện tích hàng chục ha là điều kiện duy trì hệ sinh thái san hô đặc thù của vùng biển sâu miền Trung. Về nguồn lợi thủy sản thì biển là nơi hội tụ của các đàn cá vịnh Bắc Bộ vào mùa trú Đông. Đặc trưng của nguồn lợi vùng biển Quảng Bình chủ yếu thuộc chủng quần vịnh Bắc Bộ, một phần mang tính chất của nguồn lợi vùng biển Trung Bộ (các đàn cá nổi di cư), có hầu hết các giống loài ở vịnh Bắc Bộ (gần 1.000 loài) gồm các loài như: Cá trích, lầm, nục, bạc má, cá ngừ, sòng, thu, phèn, mối, bánh đường, hồng, mú, nhám, chim; mực ống, mực nang; tôm hùm, tôm sú, tôm he, tôm sắt, tôm bạc. Ngoài ra, địa phương cũng có hệ sinh thái vùng đất ngập nước là rừng ngập mặn nằm ở các cửa sông Roòn, sông Gianh, sông Lý Hòa, sông Dinh, sông Nhật Lệ và một số cửa lạch nhỏ với các loài cây đặc trưng ở đây là đước, sú, vẹt...

Về kết quả thu thập số liệu và khảo sát thẩm định đa dạng sinh học tỉnh Quảng Bình, thống kê hệ sinh thái nội địa và vùng biển được 2.766 loài thực vật với trên 1.000 loài cây có ích với các công dụng như cho gỗ, làm thuốc, cho tinh dầu, dầu béo, làm thực phẩm, lương thực, cây bóng mát và làm cảnh. Riêng khu vực Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng là nơi có sự đa dạng về động thực vật với khoảng 1.394 loài động vật thuộc 835 giống, 289 họ, 66 bộ, 12 lớp, 04 ngành và 2.952 loài thực vật thuộc 1.006 chi, 198 họ, 62 bộ, 11 lớp, 06 ngành. Theo Nghị định số 64/2019/NĐ-CP ngày 16/7/2019 của Chính phủ về sửa đổi điều 7 Nghị định số 160/2013/NĐ-CP ngày 12/11/2013 của Chính phủ về tiêu chí xác định loài và chế độ quản lý loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ thì hiện nay, Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng có 43 loài có tên trong Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ, trong đó có 40 loài động vật và 03 loài thực vật. Nơi đây cũng đã ghi nhận và công bố 42 loài mới cho khoa học, trong đó có 38 loài động vật và 04 loài thực vật.

Các nhóm thực vật đã tạo nên các cấu trúc thảm thực vật khá phong phú trong các sinh cảnh đồi núi trùng điệp, đặc biệt là hệ núi đá vôi điển hình còn mang nhiều giá trị đa dạng sinh học và cảnh quan to lớn. Tại các hệ sinh thái trên cạn, bắt gặp trên 1.000 loài Côn trùng, 342 loài Chim, 171 loài Thú và 158 loài Bò sát, Lưỡng cư. Tại hệ sinh thái thủy vực (nội địa và ven biển cửa sông) có đầy đủ các nhóm thủy sinh vật với nhiều loài gồm khoảng 91 loài thực vật thủy sinh, 147 loài thực vật nổi, 82 loài động vật nổi, 51 loài động vật đáy, 105 loài côn trùng nước, 203 loài cá nuôi và cá tự nhiên; khu vực ven biển cửa sông có 39 loài thực vật ngập mặn và tham gia trong rừng ngập mặn, trong đó 15 loài rong, 11 loài cỏ biển, 127 loài thực vật nổi, 79 loài động vật nổi, 108 loài động vật đáy và 259 loài cá nước lợ, mặn. Địa phương còn có tới 19 loài Chim biển, 20 loài Bò sát biển (05 loài quý, hiếm) và 17 loài Thú biển (04 loài quý, hiếm) có xuất hiện tại khu vực biển miền Trung nói chung và biển Quảng Bình nói riêng). Đặc biệt, theo thống kê, trên địa bàn tỉnh có 156 loài thực vật, 14 loài Côn trùng (01 loài Côn trùng nước), 25 loài Chim, 48 loài Thú, 32 loài Bò sát, Lưỡng cư, 10 loài Cá quý, hiếm được ghi trong Sách đỏ Việt Nam (2007) ở các mức độ khác nhau.

Tại khu vực Phong Nha - Kẻ Bàng là nơi đa dạng nguồn gen tập trung, giao thoa của 02 luồng thực vật từ phía Bắc - Nam và là ranh giới tận cùng phía Nam của một số loài thực vật phía Bắc như: Nghiến (Burretiodendron hsienmu), Chò nước (Platanus kerrii), Chò nâu (Dipterocarpus retusus), Cây rẫm (Burcera tonkinensis)... và cũng là ranh giới tận cùng phía Bắc của một số loài thực vật phía Nam như: Dầu ke (Dipterocarpus kerrii) Dầu đọt tím (Depterocarpus grandiflorus), Xoay (Dialium cochinchinensis) ... Mặt khác, do địa hình khối núi đá vôi tương đối độc lập nên Phong Nha - Kẻ Bàng còn là trung tâm phân bố của 419 loài thực vật đặc hữu của Việt Nam (trong đó có 28 loài Lan).

Nhằm nâng cao nhận thức và ý thức chấp hành pháp luật về bảo vệ Di sản, Quảng Bình đã thành lập Trung tâm Cứu hộ, bảo tồn và Phát triển sinh vật tại Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng có nhiệm vụ thu thập, lưu trữ, bảo tồn nguồn Gen các loài nguy cấp, quý, hiếm, có nguy cơ tuyệt chủng; nghiên cứu, duy trì giống gốc, nhân giống, cung ứng nguồn giống cho phát triển gây nuôi bền vững; tổ chức tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật về bảo vệ và phát triển rừng, bảo vệ môi trường, bảo tồn đa dạng sinh học, du lịch sinh thái...

Hiện nay, việc duy trì khai thác và phát triển các giống cây trồng, vật nuôi bản địa một cách hiệu quả, bền vững, vừa phục vụ cho phát triển kinh tế, vừa bảo tồn được nguồn gen quý, bảo đảm đa dạng sinh học đang là xu hướng chung của nhiều quốc gia trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Mặc dù tỉnh Quảng Bình được tự nhiên ưu ái một số giống cây trồng, vật nuôi bản địa có chất lượng cao, như: Cam mật Hiền Ninh, lợn khùa Minh Hóa... nhưng tình trạng suy thoái nguồn gen quý, năng suất, chất lượng sụt giảm và sự nhân rộng các mô hình sản xuất còn gặp nhiều hạn chế.

Theo quy hoạch bảo tồn đa dạng sinh học tỉnh Quảng Bình đến năm 2025, tầm nhìn đến 2040, Trung tâm Cứu hộ, bảo tồn và Phát triển sinh vật, Vườn thực vật thuộc Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng có thể phát triển, mở rộng đáp ứng nhu cầu phát triển thành vườn thực vật và vườn thú cũng như trạm cứu hộ động vật vừa mang ý nghĩa phục vụ vui chơi giải trí, tham quan học tập, bảo vệ, duy trì nguồn Gen và tài nguyên đa dạng sinh học cho tỉnh cũng như khu vực Bắc Trung Bộ. Tại đây, đáp ứng được nhiều vấn đề như: Tổ chức tiếp nhận, cứu hộ các loài sinh vật bản địa, nuôi bán hoang dã nhằm mục đích tái thả sinh vật về môi trường tự nhiên và phục vụ nghiên cứu khoa học; thu thập, lưu trữ, bảo tồn nguồn Gen các loài nguy cấp, quý, hiếm; nghiên cứu, duy trì giống gốc, nhân giống, cung ứng nguồn giống cho phát triển gây nuôi bền vững; tổ chức thực hiện các hoạt động nghiên cứu khoa học, dịch vụ nghiên cứu khoa học và hợp tác quốc tế về cứu hộ, bảo tồn, phát triển tài nguyên đa dạng sinh học...

Để phát huy hiệu quả công tác bảo tồn đa dạng sinh học tại địa phương trong thời gian tới (2021 - 2030), tỉnh tiếp tục đề cao giá trị và củng cố hiệu quả quản lý của hệ thống khu bảo tồn hiện có, khai thác có hiệu quả và bền vững hệ thống này; đảm bảo chia sẻ lợi ích công bằng để góp phần cải thiện sinh kế và tình trạng nghèo đói của các cộng đồng nông thôn, miền núi, hải đảo có đời sống đang phụ thuộc vào các giá trị hữu hình, vô hình của hệ thống này; phát triển du lịch sinh thái bền vững, tiếp tục đổi mới cơ chế quản lý dịch vụ du lịch, đẩy mạnh xúc tiến đầu tư về du lịch sinh thái, nâng cao chất lượng phục vụ và kéo dài thời gian lưu trú của du khách, tạo điều kiện phát triển kinh tế - xã hội khu vực, góp phần giảm áp lực lên tài nguyên di sản. Ngoài ra, địa phương cũng sẽ xuất bản các ấn phẩm sách về tài nguyên thiên nhiên Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng nhằm giới thiệu, quảng bá hình ảnh Di sản thế giới và làm tư liệu cho công tác tuyên truyền, bảo tồn Di sản; đồng thời tăng cường hợp tác liên biên giới và xây dựng khu di sản liên biên giới với Khu bảo tồn Hin Nậm Nô, Lào cũng như đề xuất các dự án phát triển vùng đệm nhằm tạo sinh kế cho người dân, giảm áp lực lên tài nguyên Di sản.

Minh Huyền