Giữ lời hứa với anh, một ngày đầu xuân Giáp Ngọ tôi đã cùng anh có mặt ở nơi điểm cuối của dòng Son để bắt đầu chuyến hành trình ngược dòng sông Son trên vùng đất Quảng Bình lịch sử.

Dòng sông huyền thoại

Sông Son dài 35km chảy hoàn toàn trên địa bàn huyện Bố Trạch, Quảng Bình. Dòng sông nổi tiếng bởi đây là lối vào động Phong Nha. Một phần thượng nguồn dài 7.723m của dòng sông chảy ngầm trong những rặng núi đá vôi ở phía Tây Quảng Bình trong lòng rừng di sản Phong Nha – Kẻ Bàng. Nó hợp lưu với dòng sông Gianh ở thị trấn Ba Đồn. Không chỉ nổi tiếng bởi động Phong Nha mà dòng sông còn nổi tiếng bởi những câu chuyện huyền thoại và những chiến tích lịch sử gắn liền với nó.

Truyền thuyết thứ hai kể rằng, xưa ở vùng này có một cô gái rất đẹp, con của một phú gia giàu có. Cô đem lòng thương yêu một chàng trai tiều phu nghèo khổ. Vì quan niệm môn đăng hộ đối nên gia đình cô gái nhất định ngăn cản tình cảm của hai người. Cô gái vẫn mực sắc son. Hai người đưa nhau đến một ngọn đồi và nguyện thề gặp nhau ở kiếp sau. Thế rồi hai người dắt nhau ra mỏm đá cạnh dòng sông rồi cùng nhau gieo mình xuống dòng sông tự vẫn. Dân trong vùng biết chuyện, thương tiếc cho mối tình trong trắng, thủy chung của đôi trai gái nên đã đặt tên cho dòng sông là sông Son để nhắc nhở mối tình son sắc, thủy chung.

Để ngược dòng sông Son, chúng tôi thuê một chiếc thuyền của người dân ở Ba Đồn nơi dòng Son hợp với dòng sông Gianh và đổ ra biển để bắt đầu cuộc hành trình 35km lên với ngọn nguồn dòng Son.

Từ điểm cuối của dòng sông Son, chúng tôi bắt đầu cuộc hành trình. Đôi bờ là những làng quê với những rặng tre vươn ra sông. Trời nắng nên chốc chốc ở một khúc sông có những chú trâu đầm mình trong làn nước mát. Và đôi lúc chúng tôi lại bắt gặp những vạt cải ven sông nở rộ hoa vàng. Anh bạn tôi cứ luôn miệng “Dòng sông hiền hòa quá, đẹp quá”. Dòng sông đẹp thật, hiền hòa thật nhưng cũng có lúc nó hung dữ vô cùng. Đấy là những trận lụt nhấn chìm tất cả khiến người dân ven sông phải mất nhà, mất cửa thậm chí mất cả người thân...

Đi được nửa đường, tôi quyết định neo thuyền ghé vào làng Khương Hà để giới thiệu cho anh bạn tôi biết một loại hình nghệ thuật mà quê hương Bố Trạch còn lưu giữ được - đó là nghệ thuật hát tuồng bội. Không ai còn nhớ hát tuồng bội có ở làng này từ bao giờ, nhưng theo những cụ cao niên trong làng thì từ khi họ sinh ra đã thấy người làng đi xem tuồng bội mỗi khi có lễ hội. Không may mắn được xem một buổi hát tuồng bội ở lễ hội, nhưng chúng tôi rất vui khi được nghe tiếng trống tuồng bội và được nghe một đoạn “Tô thắm sơn hà” của chị Trần Thị Hòa, một người con của làng Khương Hà thuộc thế hệ 8x cũng đủ để kiểm chứng lời của chị Hòa rằng “làng tôi, ngoài các cụ thì còn có rất nhiều người trẻ mê và biết hát tuồng bội”.

Bên kia bến thuyền sông Son là tượng đài lịch sử bến phà sông Son.

Tiếp tục cuộc hành trình, thuyền chúng tôi chui qua cầu Xuân Sơn khi mặt trời đang dần khuất sau dãy núi đá vôi kỳ vỹ. Những ánh nắng cuối cùng xuyên qua rặng núi chiếu xuống khiến dòng sông càng trở nên lung linh huyền ảo. Ngược với những chiếc thuyền du lịch đưa khách từ động Phong Nha trở về, thuyền chúng tôi đi thêm khoảng 2 km dọc dòng sông Son để lên bến phà Xuân Sơn B mang tên người Anh hùng Nguyễn Văn Trỗi. Cũng như bến phà Xuân Sơn A, bến phà Nguyễn Văn Trỗi cũng từng phải hứng chịu hàng ngàn lượt bom đạn của kẻ thù nhưng mỗi lúc bom ngớt là phà lại chạy, chở bao vũ khí, lương thực của quân và dân miền Bắc vào chi viện cho miền Nam đánh giặc cứu nước. Đứng ở tấm bia ghi danh di tích lịch sử bến phà Nguyễn Văn Trỗi nhìn ra dòng sông, chúng tôi nhìn thấy Phong Nha Đệ nhất Động ở trước mặt. Chúng tôi hẹn với dòng sông Son là ngày mai sẽ lên tận đầu nguồn của dòng sông.

Những đổi thay nơi đầu nguồn

Như đã hẹn, chúng tôi lên với ngọn nguồn sông Son. Dừng thuyền ở cửa động Phong Nha, chúng tôi tiếp tục thuê thuyền Kayak để tiếp tục cuộc hành trình. Chúng tôi tự chèo thuyền Kayak chầm chậm ngược lên vùng Chày Lập.

Thuyền chúng tôi chèo chầm chậm lên thôn Chày Lập thuộc địa phận xã Phúc Trạch. Thấp thoáng bên đường Hồ Chí Minh nhánh Tây là những tấm biển bằng gỗ với dòng chữ “Homstay – Chày Lập”. Anh bạn tôi có chút ngạc nhiên “à ra đây cũng làm du lịch homstay à? Tôi liền kể cho bạn tôi nghe về loại hình du lịch này.

Thôn Chày Lập cách Trung tâm Du lịch văn hóa, sinh thái Vườn Quốc gia Phong Nha – Kẻ Bàng chừng 12km, nằm cạnh đường Hồ Chí Minh nhánh Tây. Chày Lập thuộc vùng đệm của Di sản, ở ngay cửa ngõ phía Bắc vào Vườn Quốc gia, bao quanh là sông và núi. Cuộc sống của người dân nơi đây chủ yếu dựa vào rừng. Trước khi có du lịch, cuộc sống của bà con rất khó khăn. Với rất ít ruộng đất, cuộc sống của bà con chủ yếu dựa vào rừng bằng những gùi gỗ, con thú từ rừng Phong Nha. Đến cuối năm 2007, tổ chức Counterpart International Việt Nam bắt đầu giai đoạn khảo sát, lên kế hoạch và thành lập mô hình du lịch Homestay đầu tiên tại đây.

Ban đầu với những bà con quen với rừng núi, ruộng đồng thì du lịch là một cái gì đó khá mới mẻ và xa lạ. Nhưng sau một thời gian ngắn, bà con đã quen dần và trở nên yêu thích việc làm du lịch bởi nó đã làm thay đổi bộ mặt của làng quê. Đến Chày Lập, du khách sẽ được thả hồn với thiên nhiên bằng cách chèo thuyền Kayak trên sông Chày, tham gia việc đồng áng với bà con nông dân, đi xe đạp để khám phá cảnh sắc thiên nhiên, ăn những món ngon mang đậm tính dân dã...

Rời ngôi nhà gỗ Homstay ở Chày Lập chúng tôi đi vào suối nước Moọc. Đây là một nhánh suối của dòng Son chảy từ trong rừng Di sản Phong Nha – Kẻ Bàng và đây cũng là một nhánh nguồn đẹp nhất của dòng sông Son.

Suối nước Moọc bí ẩn từ chính cái tên của nó. Moọc là tiếng địa phương nghĩa là “mọc”. Nước Moọc có nghĩa là nước của dòng suối “mọc” lên bí ẩn từ dòng sông ngầm dưới lòng đất của rừng di sản. Từ khi Động Thiên Đường được phát hiện và đưa vào khai thác du lịch thì suối nước Moọc là một điểm du lịch sinh thái lý tưởng cho du khách trong những ngày hè.

Chúng tôi hạ quyết tâm cưỡng lại sự quyến rũ trước vẻ đẹp của suối nước Moọc để tiếp tục cuộc hành trình ngược dòng Son. Theo con đường Hồ Chí Minh nhánh Tây chạy qua cầu Troóc chúng tôi lên ngã ba đường Hồ Chí Minh ngay trước trụ sở UBND xã Xuân Trạch. Tại ngã ba này, Trung tướng Đồng Sỹ Nguyên, nguyên Ủy viên Bộ Chính trị, nguyên Phó Thủ tướng Chính phủ đã trồng một cây đa lưu niệm khi đoạn đường này hoàn thành. Chúng tôi tiếp tục lên Khe Gát, nơi có dòng suối chảy từ chân đèo Đá Đẻo về, ghé thăm sân bay dã chiến Khe Gát, nơi lịch sử ghi dấu bằng trận đánh 17 phút.

Rời sân bay Khe Gát, chúng tôi quay lại để sang làng Ngọn Rào, là một nhánh khác của sông Son. Trước đây, nhắc tới Ngọn Rào người ta thường nghĩ tới một nơi khó khăn, thiếu đói và nạn phá rừng. Nhưng những năm trở lại đây, cùng với việc xây dựng nông thôn mới, làng Ngọn Rào đã có một bộ mặt hoàn toàn mới. Mặc dù tỉ lệ hộ nghèo và cận nghèo còn nhưng không thấy cảnh thiếu đói như trước đây nữa. Nhiều hộ dân đã thoát ra khỏi hệ ý thức sống dựa vào phá rừng để chuyển sang những công việc khác như: mộc, kinh doanh buôn bán, phát triển kinh tế VAC để từng bước vươn lên có một cuộc sống ấm no, đầy đủ hơn…

Chúng tôi khép lại bài viết này với niềm vui bằng câu nói của ông Dư Xuân Cảnh, Trưởng thôn 9 xã Xuân Trạch (Thôn 2, làng Ngọn Rào) “Cuộc sống người dân giờ đã khá hơn nhiều rồi, nhiều người đã biết tìm hướng phát triển kinh tế mới thay vì phụ thuộc vào việc phá rừng như trước đây, ví như ở thôn tôi có anh Trần Văn Tuấn, trước đây anh là bộ đội xuất ngũ với hai bàn tay trắng nhưng với đầu óc và sự sáng tạo, anh đã vay mượn để mở xưởng mộc sau đó là kinh doanh cho thuê rạp đám cưới, hỏi. Hiện gia đình anh Tuấn là một trong những gia đình khá giả trong làng”.

Theo Báo Bảo vệ Pháp luật